Vreugde en vraagtekens

DE MASSA heeft een punt gezet achter het verleden en even is de vreugde aan de macht in Moskou. Tankcommandanten trekken zich vrolijk zwaaiend terug, Michail Gorbatsjov verschijnt vermoeid terug op het toneel, Jeltsin dirigeert.

Het journaal van de coup-die-niet-doorging is drie dagen na dato compleet. Hoe kon het gebeuren, hoe kon het zo aflopen en wat is de betekenis? Meer dan ooit realiseert de tijdgenoot zich dat het begrijpen van de werkelijkheid in dat onmetelijk grote land zoiets is als krabben aan beton. Want achteraf, ja achteraf, is het gemakkelijk met enig leedvermaak vast te stellen dat de Russische putschisten amateurs waren, dat zij geïsoleerd waren, dat het leger het voor een belangrijk deel liet afweten, dat de putsch kortom een anachronisme was geworden in een land dat is veranderd. Misschien waren die stijve presentatoren, die vanaf maandagochtend plotseling weer braaf al die leugens op de Sovjet-televisie voorlazen, inderdaad de mummies uit een ver verleden, te veel van vroeger om nog deel van de werkelijkheid te kunnen worden in de Sovjet-Unie van 1991.

Maar bij politieke en sociale duiding achteraf hoort ook de vaststelling dat er afgelopen maandag nog alle reden was voor onzekerheid en angst. Aan de oproep tot een algehele staking in het land door de latere held, Boris Jeltsin, werd bepaald niet overal gevolg gegeven en voor zover ook toeval nog een rol in de geschiedenis speelt is ook de vraag gewettigd: wat was er gebeurd wanneer de putschisten in de nacht van zondag op maandag twintig minuten eerder bij de datsja van Jeltsin waren verschenen en de arrestatie was gelukt?

MAAR ZULKE kanttekeningen doen niets af aan de opgeluchte conclusie van vandaag dat de perestrojka voor zijn zwaarste test is geslaagd. De vaak bediscussieerde vraag of het hervormingsproces nog kon worden teruggedraaid is met de glorieuze aftocht van de tanks voor geruime tijd beantwoord, de onomkeerbaarheid is onomkeerbaar gebleken.

Winkelschappen worden met deze vaststelling niet gevuld, maar voor de collectieve psychologie van een land kan de betekenis van deze conclusie nauwelijks worden overschat. Zes jaar Gorbatsjov heeft het land bevrijd van zijn vrees. Het zelfrespect van het Russische volk heeft in deze drie regenachtige augustusdagen een voetstuk gekregen waarbij vergeleken die megalomane momumenten van bolsjevistische glorie nu hooguit nog een gevoel van meewarigheid teweeg kunnen brengen.

Een klein, bescheiden aandeel in het succes mag het Westen opeisen. De vastberadenheid waarmee praktisch vanaf het begin de coup is veroordeeld en een Sovjet-isolement in het vooruitzicht is gesteld, heeft de nachtwakers in het Moskouse Witte Huis bemoedigd en de putschisten kennelijk ontmoedigd. Het was niet alleen de Amerikaanse president die gokte op de democraten (en won), maar praktisch elk staatshoofd deed dat. Ook in dit opzicht is er de laatste jaren in de wereld veel veranderd. Van enig waardenrelativisme in de Westerse reacties was - net als bij de Golfoorlog trouwens - niets meer te merken. Niemand had het eigenlijk nog over kwestieuze kanten van wat vele decennia als axioma door de internationale communiqués marcheerde, namelijk de niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden. De putschisten deugden niet en handelden illegaal en dat kregen zij te horen ook.

DE REVOLUTIE van maart 1917 baarde acht maanden later een staatsgreep. Lenin kwam aan de macht. Is het nu omgekeerd - baart deze staatsgreep een revolutie? Feit is dat Sovjet-president Gorbatsjov door de Russische president Jeltsin is gered. De redder is de rivaal. Feit is ook dat het precaire evenwicht tussen reactie en vooruitgang niet langer door Gorbatsjov hoeft te worden belichaamd. De putschisten hebben het tegendeel bewerkstelligd van wat ze beoogden. Het rempedaal voor politieke, economische en constitutionele verandering is door dit augustus-fiasco grondig vernield. Gorbatsjov zal moeten hollen om de loop van de geschiedenis nog bij te kunnen benen. De verrassende gebeurtenissen van vanochtend suggereren dat hij het amper redt. De Baltische staten hebben al formeel afscheid genomen van de Unie en zij hebben de steun van de Russische president Jeltsin en waarschijnlijk nu ook - en terecht - van de rest van de wereld. Die hoeft evenmin als Jeltsin nog veel rekening te houden met het evenwichtsspel van Gorbatsjov. Dat spel is gespeeld en de vader van de perestrojka wordt wellicht hooguit een aimabel boegbeeld, de zonen kunnen het roer overnemen.

Ook de degradatie van de communistische partij kan nu sneller verlopen. En dat maakt ook de weg vrij voor doortastende economische hervormingen. Na het kwijnende verval staan het land nu waarschijnlijk enkele radicale schokken te wachten. De ontmanteling van de Sovjet-Unie raakt in een stroomversnelling.

De zomerputsch van 1991 is zo beschouwd meer dan een incident. Want de Sovjet-Unie gaat weliswaar weer over tot de orde van de dag, maar de orde van de dag is veranderd. Na zestig uur onweer is het landschap onherkenbaar: brokstukken alom, maar de broeierigheid uit de lucht en de weg vrij voor de bouw van een ander land.