Sovjet-leger bereidde coup ongemerkt voor dankzij radiostilte

De Amerikaanse inlichtingendienst CIA krijgt nu het verwijt de poging tot staatsgreep in Moskou niet te hebben zien aankomen. De vraag is of dat terecht is. De CIA heeft vele rapporten gewijd aan de interne problemen in de Sovjet-Unie, maar het is gevaarlijk al te vaak te roepen dat er brand is, terwijl het vuur uitblijft. Dat leidt tot inertie bij de volgende brandmelding die wel echt blijkt te zijn.

Wat zeker aan de verrassing in Washington heeft bijgedragen was de stilte van de militaire radio, voorafgaand aan de coup. Het is voor het Sovjet-leger vrijwel onmogelijk troepen van enige omvang te verplaatsen zonder dat het gigantische Amerikaanse inlichtingenapparaat het opmerkt. De legerdivisies die maandagochtend in Moskou in actie kwamen, deden dat pas nadat via radio en televisie de boodschap over de machtsovername was voorgelezen.

De CIA is de bekendste van de Amerikaanse inlichtingenorganisaties, maar niet de grootste. Veel omvangrijker is het National Security Agency (NSA), de afluisterdienst van de Verenigde Staten. Het hoofdkwartier van de zeer geheime NSA - "No Such Agency' luidt een bekende woordspeling - staat in Fort Meade, in de staat Maryland. Als overkoepelende organisatie voor SIGINT (van "signals intelligence') voor de elektronische spionage-afdelingen van de Amerikaanse strijdkrachten heeft het NSA de Sovjet-Unie omringd met afluisterposten. Grote antennevelden en satellietschotels in Noorwegen, Groot-Brittannië, Turkije en Japan hebben permanent de oren gericht op de Sovjet-Unie. Zelfs met China zijn afspraken gemaakt voor een gezamenlijke afluisterinstallatie nabij de Sovjet-grens.

Geheime SIGINT-satellieten met codenamen als Vortex en Magnum luisteren niet alleen naar het militaire berichtenverkeer, maar ook naar de radioboodschappen van de leiders in het Kremlin. Zelfs de Russische autotelefoons in Moskou zijn niet veilig. Uiteraard heeft het NSA ook een afluisterpost in de Amerikaanse ambassade in Moskou.

Speciale Boeing-RC-135 verkenningsvliegtuigen van het Electronic Security Command van de Amerikaanse luchtmacht vliegen vanuit Britse bases boven de Oostzee dicht langs het luchtruim van de Sovjet-Unie. Ze registreren de activiteiten van het Sovjet-leger in Estland, Letland en Litouwen en noteren de paraatheid van de militaire onderdelen in het gehele Oostzee-gebied. Hetzelfde gebeurt door RC-135-toestellen die vanuit Griekenland opereren boven de Zwarte Zee.

Het NSA wordt wel vergeleken met een enorme stofzuiger van elektronische signalen uit de Sovjet-Unie. De organisatie beschikt over de meest geavanceerde computers om codes te breken en om de gigantische stroom radio-informatie efficiënt te verwerken. Als zeef fungeren onder meer sleutelwoorden als "Gorbatsjov'. Elke afgeluisterde transmissie - telefoon, telex, fax of radio - waarin een dergelijk woord voorkomt, wordt er zo automatisch uitgepikt. Het peperdure NSA slokt het grootste deel op van het jaarlijkse Amerikaanse budget voor de inlichtingendiensten, dat naar schatting 60 miljard gulden beloopt.

Een crisis als in de Sovjet-Unie betekent extra werk voor de vele duizenden NSA-analisten in met name Amerika en Groot-Brittannië. Met de spionagedienst GCHQ ("Government Communications Headquarters') van dit laatste land heeft Washington via de zogeheten "UKUSA'-overeenkomst vaste afspraken over de verdeling van de afluistertaken en de uitwisseling van gegevens.

Het NSA heeft over de gehele wereld eigen satellietverbindingen. Er is ook een eigen alarmnetwerk, genaamd CRITICOM, dat de Amerikaanse president via de Situations Room in het Witte Huis binnen seconden met een CRITIC-bericht op de hoogte kan brengen van een bijzondere gebeurtenis.