Praten over breuk in coalitie is nog taboe

DEN HAAG, 22 AUG. Terwijl gistermiddag in Moskou de leiders van de staatsgreep probeerden een veilig heenkomen te zoeken, bereikten de Nederlandse ministers in de Trêveszaal overeenstemming over de uitgaven van het kleinste departement, dat van Algemene Zaken. Medewerkers van de Rijksvoorlichtingsdienst liepen in en uit om de minister-president met telexberichten op de hoogte te houden van het laatste nieuws uit de Sovjet-Unie. De velletjes gingen van hand tot hand. Naar collega-ministers die het woord voerden over de begroting, werd maar met een half oor geluisterd.

Na overeenstemming te hebben bereikt over de kleinste uitgavenpost, beperkten de ministers zich tot een jaarlijks terugkerend corvee: het lezen van de toelichtende teksten bij de begroting. De echte politieke hangpunten, de WAO en de koppeling tussen uitkeringen en lonen, werden niet aangeroerd. Niet omdat de gebeurtenissen in de Sovjet-Unie alle aandacht opeisten. Maar omdat er geen perspectief was op een oplossing van de problemen tussen de twee coalitiepartners, CDA en PvdA.

Creatieve ideeën, nieuwe varianten of andere cijfers, daar is het wachten niet meer op. Alle argumenten om te koppelen of daar juist van af te zien zijn al honderd keer gewisseld. Nieuwe varianten om het aantal WAO'ers terug te dringen kan niemand meer verzinnen. Het is puur een kwestie van politieke wil geworden. Alleen als CDA en PvdA elkaar de ruimte gunnen, kunnen ze verder regeren. Maar het spel wordt hoog gespeeld.

De coalitiepartners kunnen niet veel langer om de hete brij heen blijven draaien. Minister-president Lubbers heeft dinsdagmiddag als deadline gesteld. Hij wil een besluit hebben over de WAO, voordat hij in de Tweede Kamer aan VVD-leider Bolkestein moet gaan uitleggen voor welke arbeidsongeschikten de duur van de WAO-uitkering wordt beperkt. "Gaat u alle huidige WAO'ers uitzonderen van de maatregelen', zal Bolkestein vragen. "En u, mijnheer Kok', zal de VVD-leider onvermijdelijk direct daarna van de PvdA-leider willen weten, in de hoop aan het licht te brengen hoe groot het verschil van mening is tussen de twee.

Velen vinden dinsdag als uiterste beslissingsmoment nog veel te ver in de toekomst liggen. Met het PvdA-fractieweekeinde dat morgen begint als groot schrikbeeld voor ogen willen zij dat het kabinet liefst voordien een besluit neemt. Bij het CDA zien ze al voor zich hoe de PvdA-fractie in de bossen van Doorn eisen zal formuleren die de speelruimte voor PvdA-leider Kok alleen maar zal verkleinen. De PvdA-fractie mag niet meeregeren.

Maar ook PvdA'ers zelf zien het fractieweekeinde als een gevaar. Als er geen kabinetsbesluit ligt, is ook in hun ogen de kans groot dat de fractie een eisenpakket op tafel zal leggen. Wanneer Kok niet in staat zou zijn dat in de wacht te slepen, kan de fractie natuurlijk alsnog het eigen eisenpakket afzwakken, maar dat zou wel gezichtsverlies betekenen.

De kans is groot dat het dan op breken uitloopt. Met de eigen ministersploeg. Het openlijk laten vallen van de eigen partijleider zal de toch al zo met zichzelf worstelenden PvdA geen goed doen. Wanneer er morgenavond een kabinetsbesluit zou liggen, wordt het veel moeilijker voor de PvdA-fractie om Kok openlijk af te vallen.

Gistermiddag was de hoop op een goede afloop gering. "Het CDA maakt er een prestigeslag van', viel bij de PvdA te beluisteren, "waarom geven ze niet gewoon toe dat het WAO-besluit van juli te hard is'. In het CDA-kamp gaat het verwijt dat de PvdA slappe knieën heeft en het niet aandurft noodzakelijke, maar impopulaire maatregelen te nemen. Vanmorgen was de stemming iets hoopvoller: tenslotte wil zowel CDA als PvdA schrijnende WAO-gevallen ontzien. Of deze hoofdregel tot bevrediging van beide partijen kan worden uitgewerkt, is nog steeds een vraag die als een zwaard van Damocles boven het hoofd hangt.

Maar mocht het kabinet er op dit punt uitkomen, dan doemt meteen het probleem van de koppeling op. Partijleider Kok heeft in een week tijd twee keer in het openbaar gezegd dat hij daaraan vasthoudt. Hoewel in de politiek bij menige beslissing goedklinkende argumenten kunnen worden bedacht, kan Kok nu niet meer zonder prestigeverlies terug. Het CDA heeft bij monde van zijn leiders Lubbers of Brinkman dan wel geen categorische uitspraken gedaan, maar heeft er ook nooit een geheim van gemaakt van de koppeling af te willen. Wie bindt er in, PvdA of CDA?

Met een kabinetscrisis wordt al rekening gehouden. Maar het openlijk praten daarover is taboe. Niemand wil de verdenking op zich laden daarop uit te zijn. Maar het is ook de angst dat het een selffullfilling prophecy zal worden. Weinigen zitten te wachten op een crisis. Bij de gebruikelijk poging om dan alsnog te lijmen zullen dezelfde problemen op het bordje liggen. Waarom dan nu niet de knoop doorhakken. Het CDA is bovendien bang dat het regeerakkoord in negatieve zin zal worden bijgesteld. En naar nieuwe verkiezingen zien CDA en PvdA niet echt uit. Beide staan in de peilingen op verlies.