Polen: zorg over kwetsbaarheid; Walesa, Havel en Antall zitten in dezelfde boot

WARSCHAU, 22 AUG. De telex op het Poolse ministerie van buitenlandse zaken begint plotseling te ratelen terwijl een aantal ambtenaren zich nog buigt over de varianten voor de machtsstrijd in Moskou. Een explosie, een burgeroorlog, een dictatuur, een toestroom van vluchtelingen? De scenario's worden zwarter, de toekomst somberder. Totdat een bode het telexbericht op tafel legt. “Het is afgelopen! De staatsgreep is mislukt”, roept een van de ambtenaren. Zijn collega's kijken op, staren elkaar ongelovig aan en slaken een zucht van verlichting. De beste variant, de terugkeer van Gorbatsjov, ligt op tafel: Polen haalt opgelucht adem.

Het vooruitzicht van een militaire dictatuur in de Sovjet-Unie, aan de Poolse oostgrens, heeft de Polen schrik aangejaagd. Herinneringen aan Stalin herleven, voor de terugkeer van de Koude Oorlog werd gevreesd. Twee dagen was Polen in de ban van de nachtmerrie om terug te vallen in zijn oude geo-politieke positie. Twee dagen leefde Polen in de angst om toevluchtsoord te worden van een vluchtelingenstroom uit het Oosten. De telex maakt een einde aan de boze droom.

Ook in het Belweder, het presidentiële paleis van Lech Walesa, is de opluchting groot. Walesa zat de afgelopen dagen achter zijn bureau met opgestroopte mouwen en een stropdas die los om zijn nek bungelde. Hij belde met talrijke staatsleiders, Mitterrand, Bush en Major. Walesa besloot gistermiddag onmiddellijk om de held van Moskou, Boris Jeltsin, te bellen. “Goedendag mijnheer Jeltsin, mijn gelukwensen”, roept Walesa aan een tolk die de opmerking via de telefoon aan Jeltsin overbrengt. “De machtsgreep was ongrondwettig, de democratie heeft vandaag gewonnen”, antwoordt Jeltsin, wiens basstem galmt in de telefoonhoorn. Het gesprek wordt rechtstreeks op de Poolse televisie uitgezonden om te laten zien dat het echt ten einde is met de staatsgreep in Moskou. “Dasvidania, tot ziens”, roept Walesa in het Russisch tot Jeltsin. Ook voor de Poolse president zijn twee slopende en spannende dagen goed afgelopen.

De crisis in Moskou heeft Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije meer dan ooit bijeengebracht. De presidenten van de "triangel' belden elkaar elke dag, ministers overlegden en van de onderlinge irritaties was geen sprake meer. Opeens realiseerden de drie landen dat ze zich in een gevaarlijke situatie bevonden, in een veiligheidsvacuüm. Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije waren uit het socialistische blok gekropen en hoorden, op het moment dat in Moskou een dictatuur dreigde, nergens bij. Op het moment dat de democratie nog in de kinderschoenen stond, dreigde in Moskou, de boze wolf, weer op te staan. En wie zou de drie landen te hulp schieten als de wolf zijn klauwen zou uitsteken? Niemand, niet de NAVO of de Westeuropese Unie (WEU). Om nog maar niet te spreken van de EG, die alleen economische maatregelen kan nemen, of de CVSE die alleen kan praten. Aan woorden zou het drietal geen garanties kunnen ontlenen als in Moskou heersers zetelen die denken in divisies en regeren via de loop van het geweer. De landen van de triangel kropen dicht bij elkaar, omdat ze zich direct bedreigd voelden. Hongaren herinnerden zich 1956, Tsjechoslowaken 1968 en de Polen 1981. Voor de staatsgreep probeerde elk van de drie landen zijn eigen weg naar "Europa' te vinden, en bepaalden onderlinge irritaties - vooral tussen de presidenten Havel en Walesa - de onderlinge verhoudingen. Dat is nu voorbij: het drietal zit in dezelfde boot.

“We zullen in het vervolg samen optreden, en Europa samen overtuigen om ons te integreren”, zegt Wladyslaw Klaczynski, een hoge ambtenaar op het Poolse ministerie van buitenlandse zaken. “We moeten het veiligheidsvacuüm samen opvullen.” De crisis in de Sovjet-Unie heeft de druk op de EG verhoogd om Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije snel een plaats te bieden. “We weten dat we niet meteen vol lid kunnen worden, onze economieën zijn nog te zwak. Als we geassocieerd lid worden hebben we tenminste een officiële status, een plaats in Europa”, zegt Klaczynski. “De gebeurtenissen in Moskou hebben getoond dat we geen grijze zone moeten worden. Dan vallen we tussen wal en schip.” Warschau, Praag en Boedapest hebben de afgelopen dagen regelmatig met Brussel gebeld om de integratiedruk op te voeren. “De EG moet niet alleen maar denken in boterbergen en melkquota. Onze integratie is een politieke zaak, de EG moet denken in geo-politieke termen.” De status van geassocieerd lidmaatschap vereist echter een wijziging van het Verdrag van Rome. Juist de komende maanden is de EG onder voorzitterschap van Nederland daarmee bezig, tijdens de zogenoemde Intergouvernementele Conferentie (IGC) waarvan het resultaat in december bij de Europese top van Maastricht op tafel moet liggen. “De schok uit Moskou heeft ons met de neus op de feiten gedrukt, ik hoop dat dat voor Brussel ook geldt.”

Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije willen de integratie versnellen omdat ze juist met de Sovjet-Unie onderhandelen over nieuwe verdragen voor goede nabuurschappelijke betrekkingen. Moskou wil daarin een clausule opnemen die bepaalt dat de drie landen zich niet bij een organisatie mogen aansluiten die tegen de Sovjet-Unie is gericht. De NAVO, of misschien de WEU of de EG? De clausule is rekbaar en zou de drie landen een neutrale status geven, volgens sommigen "finlandiseren'. “Wij begrijpen de veiligheidsbehoefte van de Sovjet-Unie, maar Moskou moet niet aan onze soevereiniteit komen. We bepalen zelf waar wij bij willen horen.”

Het drietal wil integreren in Europa omdat bij integratie in de EG uiteindelijk ook een veiligheidsgarantie zal horen. Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije vrezen zowel behoud van de Sovjet-Unie als het uiteenvallen ervan. De mislukte staatsgreep haalt wellicht de agressieve angel uit de Sovjet-Unie, maar versnelt waarschijnlijk ook haar desintegratie. Hoe de verhoudingen in Moskou ook zullen zijn, de leiders aan de Vistula, Moldau en Donau willen zich indekken tegen onvoorspelbare gebeurtenissen in het grote buurland. Hun eigen militaire capaciteiten schieten tekort, zijn verouderd en bovendien nog aan de Westgrenzen gelegerd, zoals de doctrine van het Warschaupact voorschreef. Warschau, Praag en Boedapest denken aan een verdediging in alle richtingen, een gedachte die niet strookt met hun militaire vermogens. Een garantie uit het Westen heeft voor het drietal daarom de waarde van een levensverzekering waarvan de polis in Brussel kan worden afgesloten, bij de EG of bij de NAVO.

Als spiegelbeeld van de integratiedruk in Brussel voelen de drie landen zelf de noodzaak om het proces van democratisering en economische hervormingen te versnellen. In Praag onderhandelen Tsjechen en Slowaken nog altijd over een nieuwe grondwet, en Polen heeft nog steeds geen vrije parlementsverkiezingen gehouden. De wil tot integratie in Europa verplicht Praag om de federatie bijeen te houden en Warschau om een stabiele democratie op te bouwen. “De machtsstrijd in Moskou is voor ons een signaal om de hervormingen snel door te voeren”, zegt Klaczynski met het oog op de parlementsverkiezingen die voor eind oktober op het programma staan. “Wij willen bij Europa, maar dan moeten we onze democratie goed organiseren. De afgelopen dagen hebben ons geleerd dat wij geen tijd meer mogen verliezen aan exotische partijen en politieke gekkigheden.”