Pas na drieën kon het feest beginnen

MOSKOU, 22 AUG. Pas om kwart over drie 's nachts breekt de ban. Dan is het zeker. President Michail Gorbatsjov is terug in Moskou. Dat het wanhopig draaiende Sovjet-journaal Vremja eerder op de avond heeft laten weten dat de “president de toestand in het land weer controleert”, is uiteraard niet overtuigend geweest.

De verdedigers van het Witte Huis, Jeltsins hoofdkwartier, kunnen vannacht na drieën nog steeds niet zelf aanschouwen dat Gorbatsjov in functie is hersteld. Nadat het staatshoofd om half drie met een vliegtuig van de Russische leiding op het vliegveld Vnoekovo is geland, is hij zelf onmiddellijk doorgereden naar het Kremlin. Maar de delegatie onder leiding van de Russische vice-president Aleksandr Roetskoj en premier Ivan Silajev, die hem hebben opgehaald uit de Krim, is wel in het parlementsgebouw gearriveerd. En zij hebben wat te melden ook. KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov, de “schurk”, is op de Krim gearresteerd.

Het team van Roetskoj en Silajev heeft het zekere voor het onzekere genomen en Krjoetsjkov in hetzelfde vliegtuig afgevoerd als waarmee het met Gorbatsjov is teruggevlogen. Krjoetsjkov had eerder op de dag nog geprobeerd mooi weer te spelen door Jeltsin aan te bieden samen naar de Krim te reizen. Een valstrik? Om elk risico te vermijden, waren Roetskoj en Silajev op pad gestuurd, met in hun gevolg Westerse diplomaten en twee buitenlandse journalisten. En met succes. Of de ministers Dmitri Jazov (defensie) en Boris Pugo (binnenlandse zaken) op de Krim zijn gearresteerd, is op dat moment nog onduidelijk. De aanhouding van vice-president Gennadi Janajev, de formele leider van de junta, is nog slechts een “kwestie van techniek”, voorspelt Silajev de menigte. Vuurwerk wordt afgestoken. De Russische driekleur gaat omhoog. Iemand houdt een spandoek op met de tekst: "Wij eisen de arrestatie van Loekjanov', de parlementsvoorzitter van de Sovjet-Unie die de afgelopen maanden en vooral dagen een zeer duistere rol heeft gespeeld.

Het feest kan eindelijk beginnen. Eindelijk, want eerder in de nacht is van feest nog geen nauwelijks sprake. Op de trappen van het Witte Huis speelt dan nog slechts een vuige punkband. De schorre tekst schalt over de Moskva. Overal branden nu vuurtjes. De gewone burgers wandelen er met duizenden tussen door.

Pag.4:

Feest in Moskou komt pas laat op gang

Aan de achterkant van het Russische parlementsgebouw deelt de pas gisteren benoemde minister van defensie, Konstantin Kobets, de laatste orders uit voor de verdere verdediging van de gebarricadeerde veste. In vol ornaat en saluerend neemt hij vervolgens afscheid van het volk en kan weer een groep barricadebouwers onder applaus bij het parlement terugkeren. Voor de toren van wijlen de Comecon bouwen hanekammen en "anarchisten' hun eigen gemeenschapje op, terwijl bulldozers om hen heen de blokkades herschikken. Op een andere hoek wordt de gezamenlijke extra editie van de deze week verboden democratische kranten verkocht en krijgt het publiek belegde boterhammen aangereikt.

Het is de avond van de dag waarop de putschisten op de vlucht zijn geslagen, de tanks hun kazernes weer hebben opgezocht, de censuur is ingetrokken en de avondklok is opgeheven. Maar ongegeneerd vrolijk is de stemming niet, de enkeling die er met een fles champagne op uitgetrokken is daargelaten. Er hangt op deze dag van de "overwinning' veeleer een bezorgde en welhaast sacrale sfeer. De Moskovieten praten op gedempte toon. Her en der staan huilende mensen. Voor hen is het geen feest. De bewoner van de Kalinin-prospekt die 's middags al in het venster een gettoblaster heeft neergezet en de volumeknoppen voluit open heeft gezet om de straat te gerieven met rock 'n roll van Elvis Presley en de Rolling Stones heeft de ambiance dan ook niet aangevoeld.

De reden voor deze stemming is even verderop te aanschouwen. Rondom het viaduct van het Smolensk-plein, daar waar de Kalinin-prospekt en de Moskouse ringweg elkaar kruisen, worden de slachtoffers herdacht. Daar zijn gisternacht de doden gevallen. De plaatsen waar ze gevallen zijn zijn kleine begraafplaatsjes geworden met bloemen, kaarsen, een pakje sigaretten, een flesje en houten gedenktekens. “Aan de kinderen” en “Help ons, Heer” is er op de muur geschilderd. De doden zal met een staatsbegrafenis de laatste eer worden bewezen, heeft de Opperste Sovjet van Rusland eerder op de dag tijdens zijn spoedzitting al besloten.

Maar er is meer dat tot deze ingetogenheid noopt. In de woorden van loco-burgemeester Loezjkov van Moskou: “Het lijkt wel een overwinning, maar het is nog geen overwinning”. Niet voor niets roept minister Kobets 's avonds nog op de barricades niet op te ruimen omdat er volgens hem nog steeds gerekend moet worden op provocaties of een heuse bestorming door speciale OMON-eenheden van de binnenlandse strijdkrachten.

De achterliggende gedachte voor deze voortdurende onzekerheid laat zich raden. De coup is gisternacht mislukt, om niet te zeggen gestuit op de eerste doden, maar de afwikkeling is een race tegen de klok geworden. Wie is het eerste bij president Michail Gorbatsjov op de Krim: de plegers van de staatsgreep of de afgezanten van Boris Jeltsin? 's Middags zijn er bijna tegelijkertijd twee vliegtuigen van de luchthaven Vnoekovo in het zuidwesten van Moskou opgestegen.

Niet bekend

In het andere vliegtuig naar de Krim zitten Roetskoj zelf, premier Ivan Silajev en enkele gedeputeerden uit het Russische parlement. De wedloop heeft een enorme inzet. Het gaat niet alleen om de vraag wie Gorbatsjov op de Krim bevrijdt maar vooral ook om de vraag wie hem de eerste concessies kan afdwingen.

Van verschillende kanten wordt de Russische leiding ondertussen ondersteund in haar streven om geen millimeter ruimte meer te bieden. De telefoonverbindingen met de vakantie-datsja van het staatshoofd zijn intussen namelijk hersteld. Via de telefoon zoekt Gorbatsjov onder anderen contact met Jeltsin, Noersoeltan Nazerbajev (president van Kazachstan) en de Amerikaanse president, George Bush. Nazerbajev laat het hem meteen weten: van een gesprek met de junta kan geen sprake zijn, de president moet onverwijld naar Moskou terug. Aldus geschiedt, zo suggereert de Kazachstaanse leider naderhand.

De mededeling van Nazerbajev is uiteindelijk hèt startsein voor de Gorbatsjov-getrouwen om boven water te komen. De ene persconferentie volgt de andere op. Op één persbijeenkomst doen Gorbatsjovs medewerkers Arkadi Volski, Jevgeni Primakov, Georgi Sjachnazarov en Vadim Bakatin voor het eerst vanuit het presidentiële centrum uit de doeken dat de coup elke constitutionele legitimiteit heeft gemist. De putsch had alleen tot doel om het Unieverdrag, dat eergisteren zou zijn getekend, de pas af te snijden, aldus Volski, economisch adviseur van de president en een der initiatiefnemers van de "beweging voor democratische hervorming' van de oude getrouwen Edoeard Sjevardnadze en Aleksandr Jakovlev. Alle vier brengen hulde aan Boris Jeltsin en zijn Russische leiding. “Rusland heeft een belangrijke rol gespeeld”, aldus Primakov.