"Niemand steekt nog een hand voor Gorbatsjov uit'

DEN HAAG, 22 AUG. Gorbatsjov heeft afgedaan bij de mensen in de Sovjet-Unie, zegt Europarlementariër Jean Penders. De leider van de Nederlandse christen-democraten in Straatsburg arriveerde maandag door toeval in Moskou, enkele uren na de staatsgreep. Gisteravond kwam hij terug. “Niemand steekt een hand voor Gorbatsjov uit. De democraten met wie ik heb gesproken, zeggen wel dat hij niet zo maar afgezet kan worden, maar ze vinden dat hij weg moet. Ze geloven niet dat hij een perspectief heeft voor een oplossing van de enorme problemen in het land.”

De ontmoetingen van Penders en de met hem reizende Duitse Europarlementariër Hans-Gert Poettering met Russische en Sovjet-functionarissen, gingen volgens plan door. Terwijl op steeds meer plekken tanks en pantserwagens opdoken, bespeurden de beide parlementariërs naarmate de uren vorderden een omslag bij hun gesprekspartners. “Maandagmiddag was de stemming vrij lethargisch; in de loop van dinsdag sloeg de stemming om. De mensen van het Sovjet-apparaat met wie we spraken, stelden zich maandag en dinsdag nog voorzichtig achter de coup op, één hardliner ook nog op woensdagmorgen. Later veranderde dat. De vertegenwoordigers van de Russische federatie waren van het begin af aan tegen de staatsgreep; ze waren ook erg blij met onze steun.”

Een van hun gesprekspartners, ambassadeur Joeri Derjabin, hoofd van het CVSE-directoraat op het ministerie van buitenlandse zaken, zei dinsdagmiddag nog “zeer teleurgesteld” te zijn over de negatieve houding die de twee bezoekers tegen de staatsgreep innamen. “Hij was gewoon boos en verstoord”, aldus Penders. “Er moest iets gebeuren, zei hij. Hij vond bovendien dat het een interne aangelegenheid van de Sovjet-Unie betrof. Toen wij hem erop wezen dat dit echte onzin was, na Helsinki en na het Handvest van Parijs, reageerde hij tamelijk strak en werd de discussie moeizaam.” Derjabin zei ook dat op internationaal terrein alles gewoon door zou gaan, ook de mensenrechtenconferentie op 10 september in Moskou, waaraan de EG-landen al niet meer aan wilden deelnemen.

Dezelfde Derjabin dook vanmorgen in Den Haag op het ministerie van buitenlandse zaken in Den Haag op, waar hij een gesprek had met onder anderen minister Van den Broek. Al enige tijd geleden was Derjabin naar Nederland uitgenodigd door de Directie Atlantische Veiligheid van de departement. De opvattingen die hij nu in Den Haag verkondigde over de staatsgreep stonden tamelijk sterk in contrast met hetgeen hij dinsdagmiddag beweerde.

Niet dat hij het persoonlijk leuk vond, dat er een coup gepleegd moest worden, zo liet Derjabin dinsdag Penders en zijn collega weten. Maar alles voltrok zich in een volstrekt legaal kader. Penders: “Hij nam zo'n houding aan van: het is jammer, maar het moest gebeuren en nu moeten we er verder maar niet over zeuren. Hij liet ook duidelijk merken dat hij van plan was er het beste van te gaan maken.” Derjabin kon ook nauwelijks geloven dat de Opperste Sovjet het ingrijpen niet zou goedkeuren.

Harder nog in zijn uitlatingen was een assistent van oud-ambassadeur Valentin Falin in Bonn, genaamd Rykin, nu de belangrijkste buitenland-adviseur van het Centraal Comité van de communistische partij, “Dat was een echte hardliner. De staat is in verval, zei hij. De waterscheiding was het Unieverdrag, dat een einde maakte aan het duizendjarige rijk. Dat rechtvaardigde de staatsgreep volledig vond hij. Ik zei dat men toch niet meer naar oude methoden van perscensuur en noodtoestand kon teruggrijpen. Noodtoestand is noodtoestand, was zijn antwoord.”

Rykin gaf overigens toe dat de partijtop niet bijeen was geweest voor de coup; de partij was ook niet geïnformeerd geweest. Rykin deelde Penders daarover ironisch mee: “Ze hebben wel de plaatsvervangend secretaris-generaal van de partij verteld dat zijn president ziek is, maar men heeft helaas vergeten hem te zeggen dat ook zijn secretaris-generaal ziek was.” Gorbatsjov is zowel president van de Sovjet-Unie als secretaris-generaal van de communistische partij.

Viktor Sjlykov, plaatsvervangend hoofd van het comité voor defensiezaken bij de regering van de Russische federatie, vertelde het parlementaire tweetal dinsdagmiddag al dat de daarop volgende nacht beslissend zou zijn. Penders: “Het staatscomité voor de noodtoestand was onzeker, zei hij. Er waren weliswaar veel tanks, maar die deden niet veel meer dan wat heen en weer rijden. De coup was slecht voorbereid, zo had men geconstateerd.”

Een van de flinkere persoonlijkheden in het rijtje gesprekpartners was prof. Sergei Karaganov, plaatsvervangend hoofd van het Europa-instituut in Moskou. Gorbatsjov zal nooit gekozen worden tot president van de Sovjet-Unie, zei deze. Jeltsin naar zijn mening wel. Gorbatsjov was, zo bleek uit zijn houding van de laatste tijd, toch te lang een overtuigd communist gebleven, aldus Karaganov.

Penders, gisteravond laat teruggekeerd uit Moskou, is bij zijn gesprekken steeds somberder geworden over de toekomst van de Sovjet-Unie. “De economische crisis is gigantisch, de politieke chaos is compleet. Jeltsin vaardigt wetten uit die botsen met die van de Sovjet-Unie en niemand weet welke wet voorgaat.” Ook het Unieverdrag dat deze week ondertekend zou worden, brengt naar zijn mening geen stabiliteit. “Er staat wel dat er één munt is, de roebel, maar iedere republiek heeft het recht ze te drukken. Er is geen centrale autoriteit.” Het hele Unieverdrag moet op z'n kop, zegt hij, en dan nog blijft de economische chaos bestaan.