Metamorfose van de KGB voorlopig nog niet verwacht

Uitgerekend de dienst die met behulp van de aloude middelen nog feilloos kon weten wat er onder de bevolking leefde, vergiste zich in de vox populi. Zijn chef die de onderdrukking tot kunst had verheven tijdens de Hongaarse revolutie (1956), de Praagse Lente (1968) en de beteugeling van Solidariteit in Polen (1981), ontvluchtte het toneel van repressie ten slotte via een zijdeur, kort voor zijn arrestatie. Kan de KGB in zijn klassieke opzet - na de mislukte staatsgreep en de aanhouding van chef Vladimir Krjoetsjkov - worden bijgezet als fossiel van een afgesloten tijdperk?

Westerse inlichtingen- en veiligheidsdiensten filosoferen inmiddels druk over de toekomst van de KGB, naar schatting 350.000 tot 400.000 man sterk. Nu het centrale gezag in de Sovjet-Unie heeft moeten wijken voor de volkswil en macht van vooral de Russische federatie, zijn "barsten in het repressie-apparaat' onvermijdelijk, zo menen Westerse inlichtingenofficieren. Zij verwachten behalve een golf van zuiveringen ook een reorganisatie bij de KGB, vooral bij de grenstroepen, 200.000 tot 300.000 man groot, en de ordetroepen van het Hoofddirectoraat Beveiliging Binnenland, 80.000 man sterk.

“Als er nu ook ontspanning in de Sovjet-Unie zelf komt, ligt een afneming van de mankracht juist in die delen van het KGB-apparaat voor de hand waar men met ordehandhaving bezig is”, zegt een Westerse inlichtingenchef. “Diezelfde ontwikkeling hebben we de afgelopen jaren gezien in de satellietlanden in Oost-Europa nadat die zichzelf bevrijd hadden.” Naar zijn zeggen hebben de veiligheidsdiensten van verscheidene Oosteuropese landen de mankracht van hun ordetroepen verminderd, door middel van ontslagen of zelfs opheffing.

De centrale positie van de KGB zal vooral ook afhangen van de ontwikkeling in de republieken. “Als zij naar zelfstandigheid blijven streven, zal de macht van de centrale organen afnemen. Maar niemand weet welke emoties daarbij loskomen”, zegt een inlichtingenambtenaar.

Van een "metamorfose' van de KGB zal volgens de Westerse diensten dan ook in de nabije toekomst nog geen sprake zijn. Voorlopig beschouwen zij de KGB als een dienst met "twee gezichten'; zowel "publieksvriendelijk' onder invloed van glasnost en perestrojka, als "orthodox' door de aanwezigheid van conservatieven binnen het apparaat zelf. “De KGB spiegelt zich aan de partij: de een wil vernieuwen, de ander niet. Het probleem van de dienst is dat veel officieren de mentale slag niet kunnen maken, omdat zij tientallen jaren op één en dezelfde manier gewerkt hebben.”

Dat steeds meer officieren zich verzetten tegen de repressie van de KGB - die in eigen land de afgelopen jaren nog vrijwel onverminderd gebruik maakte van telefoontaps en observaties - bleek de laatste dagen vooral uit de aantallen "overlopers' die de kant van de demonstranten kozen. Maar die keuze hoeft volgens Westerse diensten niet representatief te zijn voor het apparaat. Daarvoor zijn in hun ogen de naar schatting zestien directoraten te "strak gecompartimenteerd'. “Er is weinig roulatie, hooguit op topniveau, de mentaliteit van de officieren van de verschillende onderdelen verschilt nogal. De mensen in het buitenland hebben meer een superioriteitsgevoel dan hun binnenlandse collega's. Zij reizen immers en hebben relaties in het buitenland.”

Bovendien heeft president Gorbatsjov zelf belang bij een sterke KGB. Een Westerse officier: “De KGB blijft voor hem een geweldig instrument. Niet alleen wegens de economische spionage in het buitenland. De KGB vertelt hem ook wie in eigen land de perestrojka tegenwerkt en wie verzet pleegt. Het is de vraag of Gorbatsjov geen behoefte meer heeft aan die kennis.”