Jeltsins ster stijgt razendsnel in de VS

WASHINGTON, 22 AUG. Door zijn overwinning op de plegers van de staatsgreep is de status van de Russische president Boris Jeltsin in de Verenigde Staten verder gestegen. “Ik denk dat hij in de wereld een welverdiend, groot formaat heeft gekregen dat hij zonder deze gebeurtenissen niet zou hebben bereikt”, zei president Bush nadat hij lange tijd met de leider van de Russische republiek in diens gebarricadeerde parlementsgebouw had getelefoneerd. Dat telefoontje was een unicum. Toen partijsecretaris Chroesjtsjov in 1964 in zijn zomerhuis werd gearresteerd, accepteerden de Verenigde Staten zijn opvolger meteen. De Sovjet-Unie had toen nog een autoritair gecentraliseerd regime.

Alles wijst erop dat Jeltsin nog belangrijker wordt voor de contacten tussen de VS en de Sovjet-Unie. Zeker als het nieuwe Unieverdrag toch wordt ondertekend, waarbij macht van de centrale Sovjet-overheid aan de republieken wordt overgedragen, zullen Amerikaanse functionarissen nog meer redenen te hebben om te luisteren naar de enige verkozen president van de grootste en belangrijkste Sovjet-republiek. Gorbatsjov zal Jeltsin naast zich krijgen in de contacten met Washington, want anders dan Gorbatsjov vertegenwoordigt Jeltsin kiezers.

Anderhalf jaar geleden werd Jeltsin door het Witte Huis als een stoorzender voor Gorbatsjov beschouwd. Hij mocht door een achterdeur het Witte Huis binnen om met veiligheidsadviseur Brent Scowcroft te praten. Bush liep ook even langs om kennis te maken. Beiden waren in hem teleurgesteld. Ze vonden dat hij niet veel te vertellen had. In Washington vond men hem onbeschoft, bot en egocentrisch. The Washington Post beschreef met ontsteltenis hoeveel glazen Tennessee Bourbon hij naar binnen kon slaan zonder om te vallen.

Met Sovjet-president Gorbatsjov boekte Bush de grote resultaten, zoals de verwijdering van het IJzeren Gordijn. Gorbatsjov was bovendien heel populair geworden in de VS sinds zijn twee topconferenties in Washington, waarbij hij zich als een Amerikaanse politicus onder de toeristen op straat begaf. Maar afgelopen lente begreep Bush dat hij niet meer alleen op Gorbatsjov kon steunen. De Sovjet-president was alleen nog maar populair in het buitenland. Bush kreeg kritiek dat hij zich te veel op de persoon Gorbatsjov vastlegde, maar ook daarna haalde hij dank zij Gorbatsjov een akkoord over beperking van kernwapens op de lange afstand binnen en bereikte hij een compromis over de beperking van conventionele wapens in Europa.

Jeltsins ster steeg tegelijkertijd bij het Witte Huis en hij won zelfs de verkiezingen in zijn eigen Russische Republiek. Vlak na zijn overwinning werd Jeltsin in juni bijna als staatshoofd officieel in het Witte Huis ontvangen. Net zoals Gorbatsjov indertijd begaf Jeltsin zich bij het Lincoln-monument onder een menigte Amerikaanse toeristen om handen te schudden.

De accentverschuiving naar Jeltsin weerspiegelt een nieuw beleid. “Zelfs de hervormers in de Sovjet-Unie hebben ons gezegd dat we contact moeten onderhouden met de leiders van de republieken”, zei minister van buitenlandse zaken Baker voor het Huis van Afgevaardigden.

De neiging van president Bush om zich aan personen te verbinden kent grenzen, ook tijdens de afgelopen crisis in Moskou. Op de eerste dag van de coup overhandigde de Sovjet-ambassadeur Komplektov een brief aan het Witte Huis. Daarin stond dat de nieuwe Sovjet-leiding de democratisering zou voortzetten, alle bestaande akkoorden zou respecteren en zich dus ook verder zou terugtrekken uit Oost-Europa, met name uit Duitsland. Daar had president Bush wel oren naar, dus gooide hij de deur niet helemaal dicht voor de plegers van de staatsgreep.

Bush zei niet terug te willen naar de Koude Oorlog. Zijn nieuwe ambassadeur, Robert Strauss, zou dan weliswaar geen geloofsbrieven aanbieden maar deze was vrij om naar eigen inzicht met iedereen te praten, ook met de leiders van de coup. In het openbaar zei Bush de nieuwe regering niet te erkennen en riep hij op tot de terugkeer van Gorbatsjov als president. Hij bevroor de economische contacten en hij telefoneerde uitgebreid met Jeltsin, die overigens door de coupleiders niet officieel was afgezet. Met zijn aanbeveling van democratie blijkt Bush goed te hebben geschoten.

Nu Jeltsin heeft overwonnen, kunnen de contacten met het Witte Huis zich alleen maar verdiepen. Door de televisiebeelden van zijn optreden op het plein voor het parlementsgebouw zal in Amerika zijn populariteit die van Gorbatsjov evenaren en passeren. “Dit is het einde van het Gorbatsjov-tijdperk”, zei de voorzitter van de inlichtingencommissie, afgevaardigde David McCurdy. “Gorbatsjov zal nu duidelijk met de echte machtsmakelaar in de Sovjet-Unie zaken moeten doen en dat zal Boris Jeltsin zijn.” Sovjet-deskundige Dimitri Simes van de Carnegie Endowment for International Peace voor de Amerikaanse televisie: “Gorbatsjov is de gijzelaar die is bevrijd. Jeltsin is de held die de gijzelaar heeft bevrijd.”

Bush had gisteren in zijn slaapkamer ook een telefoongesprek met Gorbatsjov die toen nog in zijn datsja zat en zei dat hij zijn presidentiële gezag had herwonnen. De Sovjetpresident bedankte hem uitvoerig voor diens steun. Een ongetwijfeld roerend gesprek tussen oude vrienden, waarvan de een een beetje zijn eer verloor. “Sta schouder aan schouder met Jeltsin”, had Bush Gorbatsjov aangeraden.

President Bush zei gisteren ook dat hij de economische relaties met de Sovjet-Unie meteen zal ontdooien, zodra helemaal duidelijk is dat de legers van de staatsgreep geen kwaad meer kunnen. Hij ziet zelfs reden om economische verdragen versneld te laten ratificeren, maar dat is nog heel ver verwijderd van grootscheepse economische hulp om Jeltsin, Gorbatsjov of andere democratisch gezinde Sovjetleiders te steunen.

Foto: De Amerikaanse president Bush gisteravond tijdens zijn telefoongesprek met Sovjet-president Gorbatsjov vanuit zijn buitenverblijf inport. Links kijkt Bush' vrouw Barbara toe. (Foto Reuter)