Geen schoolboeken, geen scholen en geen leraren; Onderwijsminister van Albanië vraagt Lubbers om hulp

"Ik heb ook jullie minister van onderwijs aangeschreven'', zegt Maqo Lakrori. ""Ik heb hem uiteengezet: we kunnen de scholen niet openen. Dat is zonder precedent in het Europa van vandaag. Ik heb hem gevraagd of hij kan helpen. Een klein krediet zou al veel betekenen, heb ik geschreven.'' Maqo Lakrori kijkt op zijn horloge. ""Dat is nu tien dagen geleden. Zou het helpen, denk je?''

Lakrori is minister van onderwijs van Albanië. Een jonge man, opgeruimd en hartelijk en informeel. Je kunt zijn ministerie - ooit de Russische ambassade - binnenwandelen en zo bij hem binnenlopen, als je tenminste een in het zwart geklede, buitengewoon barse vrouwelijke portier kunt afschudden.

Het is elders wel anders, weet Lakrori: hij kent de wereld, hij is in Tirana afgestudeerd maar heeft de daaropvolgende tien jaar in Frankrijk verder gestudeerd, informatica, hij is er twee keer gepromoveerd. Pas dit jaar is hij naar Albanië teruggeroepen, om minister te worden, een benoeming die menig intellectueel in zijn land boos heeft gemaakt: minister spelen kan iedereen, daar moet je niet een van die schaarse topdeskundigen voor gebruiken, Lakrori is nuttiger als wetenschapper.

De minister haalt er de schouders over op: ""Mijn belangrijkste taak is het Albanese onderwijs te integreren in het Europese onderwijs. Dat levert al genoeg hoofdpijn op.''

Albanië heeft een extreem jonge bevolking: er zijn 800.000 scholieren en studenten, eenderde van de bevolking geniet onderwijs. Maar alles, dus ook het onderwijs, desintegreert. ""Op 1 september is de vakantie voorbij en moeten de scholen weer beginnen. Ik zou me gelukkig prijzen als we erin slagen de scholen op 30 september te openen. Eerder is onmogelijk. En misschien wordt het ook wel later dan eind september.''

Daar zijn verschillende oorzaken voor, zegt Lakrori. Veel scholen zijn de afgelopen maanden, na de val van het socialisme, door vandalen beschadigd, ze zijn in brand gestoken en geplunderd door lieden die er zo hun eigen opvatting van democratie op na hielden. Het is een lot dat de schoolgebouwen overigens delen met kantoren, met fabrieken, met instituten. Lakrori: ""Velen weten nu eenmaal niet wat democratie is. Voor sommigen betekent democratie doen wat je graag wilt, en wat sommigen willen is vernietiging.''

Voor reparatie ontbreken voorlopig het geld en het materiaal. Er zijn deze lente tijdens de rellen miljoenen ruiten gesneuveld. Ze zijn nog steeds kapot, want de enige glasfabriek werkt niet meer en voor de invoer van glas - of welk ander schaars produkt dan ook - is geen geld: ""De staatskas is leeg. Rock bottom''.

De universiteit kan ook niet open, al was het alleen maar omdat de studenten van buiten Tirana geen onderdak hebben: het studentendorp is gekraakt door politieke gevangenen en gedeporteerden die zijn vrijgelaten en die na vaak tientallen jaren in de Albanese Goelag dakloos zijn.

Tekstboeken

Een nog veel groter probleem, zegt Lakrori, is het ontbreken van tekstboeken voor het onderwijs. De oude boeken, vol rode leuzen en vol Enver Hoxha en vol ideologie, zijn niet langer te gebruiken. ""De nieuwe boeken zijn al geschreven. We zijn daar vorig jaar al mee begonnen. En ze zijn misschien nog niet perfect, maar ze zijn wel goed genoeg om een paar jaar vooruit te kunnen.'' Het probleem is dat er geen papier is om ze te drukken, en dat de drukkerijen in Albanië niet meer werken en, àls ze nog werken, dat met aftandse machines doen. ""Vandaar mijn brief aan uw minister: geef ons wat krediet, anders kunnen de scholen niet open.''

Niet alle boeken moesten worden herschreven, zegt hij, wiskundeboeken kun je ook nu nog wel gebruiken. ""Maar al tijdens de laatste jaren van het vorige regime bestond er een groot gebrek aan. De andere boeken zijn onbruikbaar: economie, geschiedenis, boeken voor vakken als recht - we moeten opnieuw beginnen.''

Dat geldt ook voor het onderwijzend personeel. ""Het probleem is hier minder nijpend, omdat je sneller mensen omschoolt dan je boeken kunt drukken zonder papier. Een kaderprobleem bestaat eigenlijk vooral op de genoemde gebieden: in de vakken economie, recht en geschiedenis. Leraren en hoogleraren die socialistische economie doceerden moeten heel wat bijleren. We weten hier niet eens hoe een contract voor een joint venture eruit moet zien, laat staan dat we weten hoe een joint venture moet werken.''

Op het ogenblik, zegt Lakrori, krijgen leraren en hoogleraren in die vakken en in vakken als filosofie en partijgeschiedenis herscholingscursussen. Het moeilijkst liggen die op het hoogste niveau: ""Waar halen we het kader vandaan om hoogleraren les te geven in micro- en macro-economie?''

Leegloop

Nog een probleem: de privatisering van de economie zal heel wat ouders van kinderen in de leerplichtige leeftijd een baan in de particuliere sector bezorgen en veel ouders zullen de hulp van die kinderen nodig hebben - wat, zegt Lakrori, wel eens zou kunnen leiden tot een leegloop van de scholen. ""Het is nog niet onze voornaamste zorg en wellicht zijn we te bezorgd. Het zal wel een probleem zijn tijdens de overgangsperiode die voor de deur staat. Met de dictatuur is in Albanië de discipline verdwenen, vooral op het platteland,'' zegt Lakrori. ""De democratie betekent voor menigeen anarchie.''

De nieuwe Albanese regering probeert het vooral op het platteland bestaande tekort aan onderwijzend personeel te verhelpen door het vak financieel aantrekkelijker te maken: ""De betaling is nu buitengewoon laag en het vak is onaantrekkelijk, zeker in de vele gebieden zonder transport, zonder infrastructuur. Het is de bedoeling het salaris te verdubbelen. Dan verdient men nog te weinig, maar het is een begin.'' Het probleem is opnieuw het gebrek aan geld.

Vanuit het buitenland is hulp toegezegd, maar het is vooral bij toezeggingen gebleven. Italië wil wel helpen, zegt Lakrori, zowel de regering als particuliere organisaties, Amerikaanse hulporganisaties hebben hulp beloofd en in de islamitische landen is aangeboden de technische kant van het boekenprobleem te helpen oplossen. Maar Albanië heeft haast, die scholen moeten open. ""Voedsel is belangrijk, maar voedsel voor de hersens is net zo noodzakelijk,'' zegt Lakrori. ""Een belangrijke impuls voor de opbouw van het nieuwe Albanië moet van het onderwijs komen. We zitten op het nulpunt. De democratie moet je eerst leren, je kunt democratie niet opleggen. Als de democratie niet op natuurlijke wijze komt, krijg je geen fatsoenlijke democraat.'' Hij leidt ons naar buiten. ""Ik heb wat van de wereld gezien, ik heb tien jaar in Frankrijk gestudeerd en ben pas nog in Nederland geweest. Ik heb de democratie kunnen voelen, ik heb gezien hoe die machine werkt. Maar de Albanezen zijn tientallen jaren van alles afgesloten gebleven.'' Dit is een jong land, zegt hij. ""Het intellectuele potentieel is groot. Het is onze belangrijkste rijkdom. Het probleem is dat alles snel moet gebeuren en dat de scholen de sleutel zijn tot de rest.'' En nog bij de deur, de deur die door zijn barse portier wordt bewaakt, zegt Maqo Lakrori: ""En als u uw minister ziet, zeg hem dan: we hebben niet veel nodig. En zijn mensen mogen de besteding van het geld komen controleren, dat mogen ze op elk gewenst moment.''