"De perestrojka is gelouterd'; Het Westen weet nu pas werkelijk hoe groot de scheiding der geesten in het Rode Leger is

“Dit was de vuurdoop van de perestrojka. Het hervormingsproces is nu een point of no return gepasseerd, dit was een louterende fase op weg naar volwassenheid.”

Dat zegt Robert O'Neill, hoogleraar krijgsgeschiedenis en strategische studies aan All Souls College van de universiteit van Oxford. Hij doceert daar tevens het vak internationale betrekkingen. Van 1982-1987 was hij directeur van het International Institute for Strategic Studies (IISS) in Londen, een als onpartijdig geldend instituut dat jaarlijks de balans opmaakt van de militaire krachtsverhoudingen in de wereld. De 54-jarige Australiër is een specialist op het gebied van de militaire capaciteit van de Sovjet-Unie en kent president Gorbatsjov persoonlijk.

“Er is onder het volk duidelijk veel steun om het proces van hervormingen voort te zetten en hoewel er grote ontevredenheid bestaat over het bestuur van Gorbatsjov, had het Comité voor de Noodtoestand daarvoor niets in de plaats te bieden. Nu het comité heeft gefaald, is het de vraag of er nog wel iemand overblijft die een greep naar de macht zou kunnen doen.

“Deze machtsgreep was zeer slecht voorbereid. De leiders hebben zich niet gerealiseerd dat het noodzakelijk was het brandpunt van oppositie - Boris Jeltsin - meteen in de beginfase uit te schakelen, en met hem andere leiders in de opstandige republieken, zoals de Baltische staten en de Oekraïne. Het is moeilijk te begrijpen waarom dat niet gebeurd is. Ik veronderstel dat ze gehoopt hebben dat alleen al het uitschakelen van Gorbatsjov hen voldoende wind in de zeilen zou geven. Maar dat is anders uitgepakt.

“Aangenomen dat Gorbatsjov terugkeert in al zijn functies, dan is dat voor een groot deel, zo niet volledig, aan Jeltsin te danken. Het is ironisch, maar Gorbatsjov en Jeltsin zijn door deze staatsgreep in elkaars armen gedreven.”

Waren Westerse inlichtingendiensten werkelijk verrast door deze machtsgreep, zoals ze gezegd hebben?

“Ik zou dat niet al te zeer voor kennisgeving aannemen. Er zijn vele voorspellingen van een coup geweest. De enige onzekerheid was het precieze moment. Sovjet-specialisten hebben de afgelopen maanden uitputtende beschouwingen gewijd aan de vraag hoe zo'n coup zou worden uitgevoerd en ik weet dat regeringen, die over nog meer informatie beschikken, over deze coup niet verbaasd zijn geweest.”

Is het denkbaar dat de G-7 tijdens hun recente vergadering in Londen Gorbatsjov de economische steun waar hij om vroeg niet gegeven hebben, omdat men wist dat in de nabije toekomst zeer waarschijnlijk een coup zou worden gepleegd, of heeft die weigering van de G-7 de "putschisten' er juist definitief van overtuigd dat Gorbatsjov de nationale economie toch niet kon redden en dat ingrijpen geboden was?

“Mogelijk, maar ik geloof dat de ondertekening van het Unieverdrag, die afgelopen dinsdag had moeten plaatshebben, bij de leiders van de coup toch de doorslag heeft gegeven. Dat verdrag dat de afzonderlijke republieken een grotere macht geeft, werd - ook in het Westen - gezien als een lakmoesproef voor de perestrojka.

“Gorbatsjov zal nu alsnog het Unieverdrag snel doorzetten. Ik denk dat hij nu bovendien zijn kans schoon ziet om veel ingrijpender hervormingen door te voeren. Hij zal dit beschouwen als de gelegenheid bij uitstek om niet alleen de behoudende vleugel binnen de communistische partij de wacht aan te zeggen, maar ook om korte metten te maken met de communistische partij als geheel. Die heeft zich de afgelopen dagen veelzeggend op de achtergrond gehouden. Gorbatsjov zal zeggen dat uitwassen als deze coup alleen in een één-partij-systeem kunnen ontstaan. "Dat moeten we dus opheffen', zal hij zeggen, "en mijn eerste bijdrage daaraan is het verscheuren van mijn eigen lidmaatschapskaart'. Dat klinkt wat onwaarschijnlijk, maar Michail Gorbatsjov is in staat tot onwaarschijnlijke daden.”

Kan men na het overlopen van vermeende elite-eenheden als de "luchtlanders' zeggen dat het Westen de kracht van het Rode Leger heeft overschat?

“Ja, wij wisten dat zich in het leger een belangrijke scheiding der geesten heeft voltrokken, maar het was nog een open vraag of die van invloed zou zijn op de militaire kracht die zou verschijnen aan de kant van de leiders van een staatsgreep.

“Vooral de hoogste bevelhebbers van het Rode Leger zelf hebben hun macht overschat. Binnen de ingewikkelde organisatie van het Sovjet-leger kunnen officieren aan de top blijkbaar heel moeilijk doorgronden wat hun ondergeschikten precies denken. De leiders van de coup hebben gedacht dat er meer onvrede in de laagste echelons van het leger en de KGB bestond dan in werkelijkheid het geval was.

“Het lijkt een blunder van de eerste orde om lichte pantserwagens in te zetten bij het doorbreken van barricades, in plaats van zware tanks en bulldozers. Dat dit niet is gebeurd, suggereert grote verdeeldheid binnen het leger. Het deel van het Sovjet-leger dat in actie kwam bij het Russische parlement had overigens aanvankelijk wel degelijk serieuze bedoelingen, maar het heeft ze zowel aan eigen kracht ontbroken, als aan steun van boven. Het was bizar om te zien hoe tankbemanningen naar buiten kwamen en hun voertuigen overhandigden aan de demonstranten. Dat zou in China nooit gebeurd zijn.

“Bij de ommezwaai van een luchtlandingseenheid speelt waarschijnlijk nog iets anders mee: de luchtlanders beseffen terdege dat hun voortbestaan als een bevoorrecht legeronderdeel afhankelijk is van economische vooruitgang en technologische vernieuwingen. Ik denk dat zij onmiddellijk inzagen dat de leiders van de coup in dit opzicht niets te bieden hadden.”

Is de militaire macht van de Sovjet-Unie nu verzwakt of versterkt?

“Het is duidelijk dat deze coup in het Westen grote twijfel zaait over de betrouwbaarheid van de Sovjet-Unie als onderhandelingspartner in de wapenbeheersing. Anderzijds is de uitkomst van deze coup ook voor het Westen een gunstig teken. Het geeft hoop, en tegelijkertijd betekent het dat het Westen nèt iets meer op zijn hoede moet zijn.

“Het is een grote stap vooruit, weg van het communisme en in de richting van het pluralisme en economische hervormingen. Gorbatsjov heeft tot nu toe echter niet al te veel haast gemaakt met economische hervormingen. En als hij daarin volhardt, komt de Sovjet-Unie terecht in een spiraal van armoede en zwakte. “Maar een van Gorbatsjovs sterke karaktereigenschappen is dat hij nieuwe situaties razendsnel kan doorgronden. Hij heeft een kien oog voor wat in andere samenlevingen beter is dan in de zijne. Daarbij is hij zeer vastberaden. Ik vermoed dat hij de afgelopen drie dagen vele malen radicaler is geworden dan hij was.”