Applaus menigte in Praag is warm maar beheerst

PRAAG, 22 AUG. Het bericht kwam temidden van mededelingen over ziekgemelde en nieuwe sprekers. “De tanks verlaten Moskou, de coup is voorbij.” De menigte van Praag applaudisseerde, warm maar beheerst.

Met enige duizenden waren ze naar het Wenceslasplein gekomen om het neerslaan van de Praagse Lente, gisteren 23 jaar geleden, te herdenken. Tegelijk werd volgens de posters en de sprekers geprotesteerd tegen de Moskouse coup. Maar dat laatste bleek voor de meeste aanwezigen van relatieve betekenis. Toen het tweede deel van de bijeenkomst feitelijk verviel, was de reactie rustig, flauw.

In een aan het plein gelegen bovenkamertje ontstond wel opwinding. Organisatoren van de demonstratie renden samen met verslaggevers, tolken en twee binnenstormende Tsjechen naar een televisietoestel. Had CNN het al?

Vermoedelijk. Het geluid van het toestel functioneerde niet, er waren slechts beelden, van een verslaggever onder een paraplu te Moskou, van een presentator in Atlanta, van Bessmertnych ergens in dat enorme rijk, van een Amerikaanse kremlinoloog in Washington - en niemand bleek het liplezen te beheersen. Een parlementslid besloot een collega te bellen. Onbereikbaar. Een andere collega dan. Ook niet thuis. Niemand was thuis. En het wereldnieuws bleef zonder stem.

Buiten ging, zo te horen, alles normaal door. De sociaal-democraat I. Fisera trok de parallel tussen het Moskou van 1991 en het Praag van 1968. Hij was niet de eerste, en evenmin de laatste. “Wij weten dat de communisten altijd verslagen worden!” Applaus. Volgende spreker, de christen-democraat J. Lux. “Ons geheugen zegt ons dat immorele winnaars slechts tijdelijke winnaars zijn. Laten we Boris Jeltsin ons geheugen schenken.” Applaus. En terwijl de CNN-beelden in het bovenkamertje er steeds meer op duiden dat de nieuwe leiders van de Sovjet-Unie reeds twee dagen na hun stoere start waren gesneuveld, werd buiten via de luidsprekers meegedeeld dat “volgens CNN Gorbatsjov nog vanavond in Moskou zal terugkeren”. Binnen begonnen Spaanse verslaggeefsters ontdaan een dansje met een tolk, buiten volgde opnieuw applaus, andermaal warm maar beheerst.

De bevolking van Praag had al geen uitzonderlijke betrokkenheid getoond toen het nieuws van de coup maandag loskwam, en dus was de reactie van gisteren in ieder geval consequent.

Na afloop van de demonstratie, waaraan aanzienlijk minder minder mensen deelnamen dan vorig jaar, toen alleen de Praagse Lente werd herdacht, ontstonden schermutselingen met deelnemers van een kleine, concurrerende herdenking, georganiseerd door de ultrarechtse Republikeinse partij. Harde klappen werden uitgedeeld. Ze symboliseerden de ruwer wordende verhoudingen in Tsjechoslowakije. Voorzover mensen zich niet hebben afgewend van de politiek, verscherpen ze in toenemende mate hun opstelling, die geheel op binnenlandse problemen is gericht. De Praagse Lente werd gistermiddag op drie plaatsen tegelijk herdacht, en slechts één van de bijeenkomsten, wel de grootste, legde een verband met de crisis in het Kremlin.

“De mensen hebben weerzin tegen de politiek gekregen, in die van Havel, in die van Gorbatsjov, in die van alle politici, omdat ze tot hun teleurstelling hebben gemerkt dat de politiek even banaal is als het leven zelf”, zei een Tsjechische waarnemer gisteren, de vinger wijzend naar een vechtpartij op het Wenceslasplein. En zoals nagenoeg ieder Westeuropees land de laatste tien jaar de opkomst van een ultrarechtse, racistische populist kende, zo heeft Tjsechoslowakije M. Sladek, werkzaam als censor in de jaren van Husak, die de dag van gisteren aangreep om zich presidentskandidaat te stellen voor de verkiezingen van volgend jaar. Over Gorbatsjov of Jeltsin sprak hij met geen woord: “Ik ben Tsjech”.

Sladek representeert op klassieke wijze de anti-politieke gevoelens van een volk met een onzekere toekomst. Uit een gisteren in het dagblad Lidové Noviny gepubliceerde enquête blijkt dat bijna de helft van de Tsjechoslowaakse bevolking meent dat ze er niet op vooruit is gegaan sinds de Fluwelen Revolutie van najaar 1989. Dat moet niet worden verstaan als heimee naar het oude regime, het is slechts een uiting van de sluimerende onvrede in het land, dezelfde onvrede die de laatste dagen de geringe interesse voor de gebeurtenissen in Moskou bepaalde.

Tot gisteravond laat discussieerden groepjes nagebleven demonstranten op het Wenceslasplein over de toestand in de natie. “Jij mag nu alles zeggen omdat Gorbatsjov ons hielp”, schreeuwde een Havel-aanhanger tegen een Republikein. Deze sprak van “intellectueel gezwets”, waarvan hij “genoeg” had: “Jullie praten over al die buitenlandse toestanden en laten je volk in de steek”.

In de hotellobby's werd inmiddels overal naar CNN gekeken. Voornamelijk door buitenlanders.