Russische handelaren zoeken hun heil in Polen

TERESPOL, 21 AUG. Gekluisterd aan de radio rijden ze in een volgepakte Lada over de brug die Polen van de Sovjet-Unie scheidt, de brug over de Boeg bij Terespol.

Vier dagen moesten de twee handelaren uit Minsk wachten voordat ze over de brug naar Polen mochten rijden. Vier dagen stonden ze in een lange file van acht kilometer, van Brest tot aan de brug. Geen hotel, geen restaurant, geen toiletten. Tijdens het wachten en het grondige doorzoeken door grenswachten van de Sovjet-Unie hoorden ze van de machtsgreep in Moskou. “Het is verschrikkelijk”, zegt de man wiens gebit blinkt van de gouden tanden. “Het is misschien de laatste keer dat we naar Polen kunnen. Door Gorbatsjov konden we reizen. Dit is slecht, heel slecht.”

Achter de Lada blinken de emblemen van de Sovjet-Unie, de hamer en sikkel, aan de andere kant van de Boeg. Af en toe rijdt een auto vanuit de Sovjet-Unie over de brug. De Poolse grenswachten kijken met de handen in de zakken hoe hun Sovjet-collega's in de verte alle auto's uitkammen. Af en toe rinkelt bij de Pool de telefoon, het teken dat er weer één of twee auto's komen aanrijden. “We hebben zo weinig mogelijk contact met de collega's aan de overzijde”, zegt de Pool terwijl hij de reizigers uit de Sovjet-Unie onvermoeid laat doorrijden. “Met enig geluk kom ik ze nooit tegen.”

Terespol, de grootste Poolse grensovergang van en naar de Sovjet-Unie, ademt een gespannen rust, met nerveuze grensbewakers en uitgeputte reizigers.

Pag.3:

Gespannen rust aan Sovjet-Poolse grens

De rij in de richting van Polen wordt langer. De wachttijd dreigt op te lopen tot een week. Een week van bivakkeren in de aftandse auto, en leven van het meegenomen proviand.

“Aan de Sovjet-zijde is het een rotzooi”, zegt een Armeniër die er al een wereldreis in de Sovjet-Unie zelf op heeft zitten. “Overal ligt rotzooi en de berm is een collectief toilet.” De Sovjet-burgers hebben er veel voor over om voor wat handel en zwartwerken naar Polen te kunnen reizen. De mannen komen in auto's en groepen vrouwen huren een bus om op de markten bij Warschau bontmutsen, speelgoed en wodka te kunnen verkopen. De Sovjet-economie is zo ver ingezakt dat de Poolse lonen voor Russen hoog zijn, en de zloty voor hen enorme waarde heeft.

De Poolse regering wil de Sovjet-burgers niet terugsturen, want nog maar kort geleden waren de Polen zelf vluchtelingen in Europa. Maar Warschau begint nerveus te worden. Vorig jaar kwamen enkele miljoenen Sovjet-burgers voor een handeltje naar Polen. Zij keerden weer terug. Maar nu, met de machtswisseling in Moskou, zouden de Sovjet-burgers die nu in Polen zijn wel eens op andere gedachten kunnen komen.

Op het ministerie van binnenlandse zaken aan de Rakowiecka-straat in Warschau - ooit het centrum van de communistische macht in Polen - worden de noodscenario's voor de dag gehaald. Polen houdt er rekening mee dat allereerst 50.000 burgers uit de Sovjet-Unie niet naar huis terugkeren. “Als de situatie in de Sovjet-Unie escaleert, vrezen we een half miljoen vluchtelingen”, zegt Grazyna Ordak op het ministerie. Polen houdt troepenversterkingen paraat om een exodus het hoofd te bieden. “In het ergste geval moeten we de grenzen sluiten zoals dat ook tussen 1924 en 1939 is gebeurd. Polen kan geen miljoenen vluchtelingen opnemen.” Polen leeft in de angst van de Russische storm, de vrees dat de strijd om de macht in de Sovjet-Unie een mensenmassa in beweging zet.

President Walesa heeft gisteren gebeld met de voorzitter van de Europese Commissie, Jacques Delors. “Wat moet ik doen, mijnheer Delors, als honderdduizenden op onze deur kloppen”, aldus Walesa in het gesprek, dat door de Poolse televisie werd uitgezonden. “U moet ons helpen, en ons in Europa integreren. Onze hervormingen kunnen niet slagen als de Sovjet-Unie in chaos vervalt, en de EG ons niet helpt.” Polen is bezig vakantieoorden in te richten voor het geval veel Sovjet-burgers niet naar huis terugkeren. Sommigen hebben al politiek asiel aangevraagd, niet alleen in Polen maar ook bij de ambassades van Canada en de Verenigde Staten. Volgens diplomaten in Warschau is de meerderheid van visumaanvragers afkomstig van Sovjet-burgers die voor de hekken van de ambassades wachten.

De meeste Sovjet-handelaren op de zogenoemde "Russenmarkten' in Warschau kijken de kat nog uit de boom. “We hebben Stalin overleefd en slechter dan nu kan het ook niet”, zegt een vrouw die horloges verkoopt bij het Cultuurpaleis in Warschau, het grote grijze monument dat de stad ooit als cadeau kreeg van Jozef Stalin. Ze gaan door met kopen en verkopen tot alles op is, want deze dagen doen ze misschien de laatste handeltjes in Polen. Als de militaire junta in Moskou het heft stevig in handen heeft, is het waarschijnlijk voorbij met het reizen. De handelaren slaan nog snel hun laatste slag.

De weg naar Terespol is verdacht rustig, de rij uit Polen is opmerkelijk korter dan die naar Polen. Enkele Russen, gekleed in trainingspak, wachten echter lijdzaam voor de grensovergang. “Wat er ook gebeurt, daar is mijn rodina, mijn vaderland”, zegt een man uit Dnepropetrovsk. “In Polen was ik voor handel, maar in mijn vaderland moet ik wonen, wat er ook gebeurt.” De Poolse grenswachter haalt de slagboom naar boven en de mannen in trainingspak rijden over de brug, over de Boeg, op weg naar huis.