Putschisten met stress

De contrarevolutie in Moskou sukkelt de derde dag in en de leiders worden niet geveld door kogels maar door hartaanvallen.

Dat is een goed teken. Het spaart levens en het is in overeenstemming met hun oude methoden en de krakende taal van hun leugens. Dat kan niet lang meer duren, daar zijn we het in het Westen over eens. Een echte revolutie heeft grote volksmassa's nodig met vlaggen en barricaden. In Moskou hebben de contra-revolutionairen geen vlag en de barricaden zijn opgericht door het volk om de generaals en bureaucraten aan het verstand te brengen dat hun poging tot herstel van de orde een stuiptrekking is. Eén telefoongesprek van George Bush met Boris Jeltsin heeft de wereld getoond dat er niet met de contra-revolutie kan worden onderhandeld. De ministerraad van de EG heeft de heer Lubbers de opdracht verleend, Gorbatsjov te gaan zoeken. Janajev en de zijnen mogen de nieuwe wereldorde dan bedreigen, maar de orde heeft zich al naar vermogen verweerd. De toekomst van de nieuwe wereldorde hangt vandaag af van de zelfbeheersing der tankbemanningen en de demonstranten in Moskou en de mate waarin de putschisten hun stress de baas kunnen blijven. Putschisten met stress: in ieder geval één modern aspect aan deze gebeurtenis.

Had dit kunnen worden voorkomen? In maart vorig jaar heeft de correspondent van The New York Times Bill Keller de balans opgemaakt van vijf jaar verblijf in Moskou, de jaren die samenvallen met de loopbaan van Gorbatsjov als leider van de Sovjet-Unie. Zijn strategie waarin verruiming van de democratie gepaard ging met verdere concentratie van macht in eigen handen - dat eigenaardige rationale paternalisme waarbij hij impliciet zichzelf als laatste bron van de redelijkheid beschouwde - had toen al contouren gekregen. Keller stelde vast dat hij met deze politiek zijn basis steeds verder verzwakte. “Zijn politiek van het midden is uitgeput ... Hij is een man van het centrum in een land waar het centrum steeds verder krimpt ... Er zijn tekenen dat zijn instinct voor public relations hem in de steek laat.”

In die laatste constatering was Keller misschien nog wat voorbarig, maar verder zag hij scherp wat de kern van de crisis was en is. Gorbatsjovs fout (als we het nog zo kunnen noemen want waar blijven we met onze beschaving als we dit "fout rekenen') is die van alle redelijken: ze veronderstellen dat de tegenpartij dezelfde mate van redelijkheid heeft waarmee ze zichzelf gelukkig prijzen. Zo is het niet. Generaals en bureaucraten, gespeend van ieder voorstellingsvermogen, proberen de redelijkheid met behulp van tanks tot de proporties van hun eigen domheid terug te brengen. Het onderhavige clubje is zo dom dat je het eigenlijk zou moeten bewaren om het als demonstratiemodel te laten dienen, maar dat is een innerlijke tegenspraak want domheid leert niets van de demonstratie der domheid. Ze denkt juist dat dit het ware ideaal is.

Had het anders gekund? Analyserende commentatoren delen mee dat Gorbatsjov "eerder en duidelijker had moeten kiezen', een voorbeeld nemen aan Jeltsin, zich achter en naast de radicaal-democratische krachten "scharen'. Zou hij daarmee de macht van twintig miljoen bureaucraten opgeheven? Had hij op die manier de Sovjet-burger het zelfstandig denken bijgebracht nadat hem en haar dat zeventig jaar lang was afgeleerd? Had hij de mensen aan het verstand kunnen brengen wat kostprijsberekening, arbeidsproduktiviteit en vrije markt economie betekenen? Wat een onzin! Voor links kiezen was rechts vervreemden; zich aan de rechterkant "scharen' zou het verraad aan eigen redelijkheid betekenen.

De tragiek van Gorbatsjov is dat de redelijkheid waarvan hij voor zijn binnenlandse politiek afhankelijk was, in het buitenland woont, en dat de goede raad die wij hem hebben gegeven voor zijn binnenland niet bruikbaar was.

Intussen: hoeveel hebben wij van hem geprofiteerd! De Tsjechen, Polen, Duitsers, heel Midden-Europa. Misschien was een ander of een andere groep er ook wel in geslaagd, in de internationale politiek datgene te bereiken wat hij op zijn rekening heeft gebracht. De "objectieve omstandigheden' waren ernaar. De loop van de geschiedenis is niet afhankelijk van wat één persoon doet en laat, maar het is nu eenmaal zo dat hij de moed heeft gehad, het verschrikkelijk moeilijke begin te maken. Het belangrijkste feit, de bewapeningswedloop, die dubbelzinnige drift naar zelfbehoud en zelfvernietiging, is uit de internationale politiek verdwenen. Alleen al dit toont aan hoe stompzinnig de mensen zijn die hem nu ergens gevangen houden.

In de dagen van deze stompzinnigheid kunnen we in het Westen niets anders doen dan hopen op de zelfbeheersing van een paar tankcommandanten en de hartzwaktes en stressgevoeligheid der putschisten, en natuurlijk de hardnekkige speurzin van de heer Lubbers die van Europa de vererende opdracht heeft gekregen, de Sovjet-president terug te vinden.