Op straat ligt een stuk mens

MOSKOU, 21 AUG. Midden op straat ligt een stuk mens. Even verderop wordt de rest van het lichaam een ambulance ingedragen. Alleen aan zijn schoenen is het lijk nog herkenbaar, het is door rupsbanden letterlijk platgewalst. De eerste bloemen worden aangedragen. Elders wordt van afvalhout een provisorisch gedenkteken opgezet, terwijl op nog geen honderd meter afstand drie ingesloten tanks aanstalten maken zich schietend een weg door de menigte te banen.

De Grote Tuinring, hoek Kalinin Prospekt, vannacht om kwart over een. Ruim twee uur nadat in Moskou voor het eerst sinds de staatsgreep van maandag de avondklok van kracht is. De eerste doden zijn gevallen. Gevolg van een schietpartij die is ontketend door in het nauw gedreven soldaten. Volgens het illegale radiostation Echo Moskva zijn daarbij vijf doden gevallen, onder wie tenminste één soldaat. Om tien voor een, bij de tunnel van de Kaltso onder de Kalinin Prospekt, naast de Amerikaanse ambassade en een paar honderd meter van het Russische parlement, stuit een colonne pantservoertuigen van het leger op talloze opgeworpen barricades en tienduizenden demonstranten die zich ook deze tweede nacht rond Jeltsins regeringsgebouw hebben verzameld. De soldaten uit de tanks, jongens van hooguit twintig jaar, ten dele niet afkomstig uit Rusland en stuk voor stuk met doodsbange ogen die ze zo nu en dan verbergen achter sigaretterook of achter hun handen, hebben zich met hun automatische wapens en hun tanks een weg door de menigte willen banen. Tegen de gevels weergalmt het vuur. Over één betoger, die een doodgeschoten medeburger voor de tanks wilde wegslepen, zijn ze heengereden. Een van hun eigen mensen is vermoedelijk ook omgekomen. Hij werd door het pantservoertuig ettelijke meters meegesleept, een spoor van bloed achter zich latend.

Onmiddellijk wordt door omstanders de leiding in het Russische parlementsgebouw geïnformeerd. Volksvertegenwoordiger en priester Gleb Jakoenin, ooit een bekende dissident, komt meteen naar het viaduct onder de Tuinring om de laatste sacramenten toe te dienen.

Pag.3:

Jeltsins aanhangers vol hoop na "overwinning' op leger; Spandoek in Moskou: 'Janajev, waarom heb je zulke trillende handen?'

Twee andere geestelijken volgen later en trachten de tankbemanningen te kalmeren. Het is over tweeën. Niet alleen de soldaten, onder het viaduct nog steeds als haringen in een ton gevangen, moeten tegen die tijd tot rust worden gemaand. Ook menig demonstrant schiet dan wat door zijn emoties heen, al dan niet aangewakkerd door de cognac die nijvere kooplui langs de weg verkopen.

Twee van de tanks zijn dan al door de Jeltsin-aanhangers veroverd. Op de tanks staan een man met een megafoon, die wanhopig probeert het publiek op afstand te houden, en een legerofficier die met een inderhaast gemaakte witte vlag zwaait. Er omheen staan minder bezonnen jongeren. Voor het eerst sinds maanden is nu eindelijk ook de jeugd op de been gekomen om de democratie te verdedigen. Tot voor kort waren de betogingen van Jeltsin voornamelijk een aangelegenheid van ouderen. De sfeer verandert. De ouderen onder de aanwezigen proberen manmoedig de jeugd haar plaats te wijzen en haar ervan te overtuigen de cognacfles te laten staan.

Om half vier wijkt de spanning iets. Iedereen blijft op zijn plaats. Dat is de afspraak nadat een parlementslid en een popzanger hebben bemiddeld in het niemandsland tussen tanks en betogers. Behalve de pantservoertuigen op de Tuinring is het leger in het centrum van de stad op dat moment in geen velden of wegen meer te bekennen. Rond vier uur maakt de levende menselijke blokkade op de weg een doorgang vrij om de pantservoertuigen ruimte te verlenen. De soldaten blijken de zijde van Jeltsin te hebben gekozen en rijden nu op naar het parlementsgebouw om zich daar bij andere overgelopen militairen te voegen.

In het parlementsgebouw van Jeltsin heeft de Russische leiding inmiddels via de telefoon van KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov het signaal gekregen dat het "Witte Huis', zoals het regeringsgebouw heet, niet bestormd zal worden. Het blijkt om vijf uur, als de avondklok afloopt, nog waar ook. De "zenuwenoorlog' tussen de putschisten en de democraten gaat zijn derde dag in. Zij het in een iets optimistischer sfeer. De zakdoeken tegen het komende traangas worden weer weggeborgen en de gasmaskers bungelen aan de broekriemen. In twaalf uur is de stemming omgeslagen.

Gisteravond om half acht zijn die gasmaskers uitgereikt. Ze zijn bestemd voor de jongens en die ene oudere man met zijn enorme zonnebril die in de voorste linies op de trappen van het Russische parlementsgebouw staan. Een man in battle-dress, met een zwarte cowboyhoed op, heeft het publiek per megafoon de orders gegeven. De mannen dienen de gelederen rondom het regeringsbolwerk te sluiten. De vrouwen moeten zich uit de voeten maken of de barricades rondom het Witte Huis aan de boorden van de Moskva bevolken in de hoop zo, samen met de overgelopen tankeenheden die de lopen eergisteren en gisteren uit loyaliteit met Jeltsin hebben omgekeerd, de oprukkende Sovjet-troepen van de junta te kunnen weerstaan.

Dat is het begin van een lange avond en nacht. Vanaf dat moment stijgt de spanning rondom het met autobussen, staaldraad, stenen, hout en alles wat los en vast zit gebarricadeerde parlementsgebouw. De aanleiding daarvoor is het hardnekkige gerucht dat vijftig tot zestig vliegtuigen met parachutisten zich zouden opmaken voor de bestorming van het geheel vergrendelde Russische regeringsgebouw. Niemand kan het bevestigen of ontkennen. Het geruchtencircuit viert al vanaf het eerste moment hoogtij. Eerder op de dag is zelfs gemeld dat Gorbatsjovs medestanders van het eerste uur Edoeard Sjevardnadze en Aleksandr Jakovlev zouden zijn gearresteerd. Later is alleen nog maar zeker dat het Russische parlementslid Telman Gdljan gevangen is genomen. Sjevardnadze meldt zich persoonlijk bij het Witte Huis om zich bij Jeltsin te voegen. Maar in het lamgeslagen Moskou is nu helemaal niets meer zeker. Zelfs het nieuws van die paar niet-gecensureerde media die nog verschijnen of uitzenden is niet alleen onbetrouwbaar maar ook schaars.

Rondom het parlementsgebouw is de sfeer eerder op de dag nog een beetje vrolijk geweest. De tienduizenden mensen maken onderling geintjes. Een dixielandbandje speelt zich de longen uit het lijf en van verschillende kanten komen burgers om de naar Jeltsin overgelopen soldaten met melk, yoghurt, brood, blikjes, pruimen en meloenen dank te betuigen. De leuzen die op de inderhaast gemaakte spandoeken worden meegevoerd zijn soms geestig. “Janajev, waarom heb je zulke trillende handen”, heeft een vrouw opgekalkt, een verwijzing naar de persconferentie die de nu heersende president maandagmiddag heeft gegeven. Janajev was toen op van de zenuwen.

Zo nu en dan worden er verklaringen afgelegd vanaf het balkon aan de achterzijde van het parlementsgebouw, waar de medestanders van Jeltsin op gezette tijden informatie proberen te verstrekken. Oud-locoburgemeester Sergej Stankevitsj bechreef 's middags uitvoerig wat er dezer dagen met Gorbatsjov is gebeurd. De Sovjet-president heeft de coup, zo meldt hij, nadrukkelijk van de hand gewezen en geweigerd het eerste decreet met zijn eigen handtekening de schijn van legitimiteit te verlenen. Hij heeft geëist dat hij onverwijld per vliegtuig vanaf de Krim naar Moskou zou worden gevlogen. Maar de KGB, die zijn datsja daar heeft afgegrendeld, heeft dat afgewezen. Gorbatsjov zit nog steeds gevangen, samen met zijn medewerker Georgi Sjachnazarov en generaal Medvedev, die Gorbatsjovs lijfwacht commandeerde en hem trouw is gebleven. Een andere geestverwant, Gennadi Primakov, heeft het schiereiland in de Zwarte Zee maandag echter kunnen ontvluchten en zou samen met ex-minister van binnenlandse zaken Vadim Bakatin deze boodschap vanuit Moskou nu verspreiden.

Eerder op de dag heeft ook Jeltsins vice-president, Aleksandr Roetsjkoj, zich tot de menigte gewend. Samen met premier Ivan Silajev van Rusland en Jeltsins rechterhand Roeslan Chasboelatov is hij kort daarvoor op bezoek geweest bij parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov van de Opperste Sovjet om te onderhandelen over de eisen van de Russische leiding. Jeltsin wil binnen 24 uur een gesprek met Gorbatsjov hebben. Loekjanov heeft volgens Roetsjkoj in dat gesprek toegegeven dat de noodtoestand niet conform de wettelijke bepaling is afgekondigd.

Naarmate de avond valt wordt de sfeer grimmiger. Men verwacht een klap. De vraag rijst vooral of de tanks van kolonel Lebed, uit Rjazan, die maandag het startsein heeft gegeven voor de desertie uit het kamp van de putschisten, wel serieus bewapend zijn. De paar politiemannen met kogelvrije vesten en hun machinepistolen zullen hoe dan ook niet veel kunnen uitrichten tegen een serieuze aanval.

Om 9 uur worden dan ook nog eens de eerste serieuze feiten via de gelijkgeschakelde televisie bekendgemaakt. Het journaal maakt melding van een uitgaansverbod tussen 11 uur en 5 uur 's ochtends. Iedereen weet dat het nimmer gehandhaafd zal kunnen worden: het lijkt een alibi om slachtoffers te kunnen “verkopen”, zoals een van de nachtwakers het formuleert.

Elders in de stad is het leven ondertussen op die tweede dag van de staatsgreep op surrealistische wijze doorgegaan. De halve ringweg door Moskou is afgezet door gewone politieagenten omdat personeel van het gemeentelijk vervoersbedrijf er met bussen en andere auto's die barricades heeft opgeworpen. Her en der staan ook tanks van het leger, vooralsnog werkeloos. De bemanning knapt een uiltje in de zon. De rijen voor de winkels en ijsboeren zijn niet korter dan anders. De klanten discussiëren onderling over de vraag of en waarom er nu ineens meer is te krijgen. In de metro razen de treinen in het gebruikelijke hoge tempo voort, zij het dat vele reizigers zich eerst verdringen rondom de opgeplakte pamfletten waarin de decreten van Jeltsin en de andere oproepen van de democratische oppositie zijn vervat. Elke nieuwe publikatie wordt dan ook met een stormloop begroet.

Op straat zijn de reacties op de staatsgreep niettemin gemengd: van gelaten, via soms paradoxale steunbetuigingen - “Dit land moet weer gezond worden” -tot “Pinochet heeft toch ook met de communisten afgerekend”. Er heerst angst. De stemming is vooral bedrukt.

Vanmorgen was het iets anders: duidelijk wordt dat de junta het moeilijk krijgt om haar staatsgreep door te zetten. Als de Opperste Sovjet van Rusland er vandaag in slaagt in de belegerde veste in spoedzitting bijeen te komen zou dat het verzet stimuleren. Er lijken bressen geslagen in het front van de staatsgreep. Premier Pavlov is al ziek en afgetreden en vervangen door een van zijn plaatsvervangers, voorzitter Vitali Dogoezejev van het reguliere “staatscomité voor uitzonderingstoestanden”. Het televisiejournaal Vremja heeft dat gisteravond zelf gemeld. Het nieuws van het onafhankelijke persbureau Interfax dat ook minister van defensie Dimitri Jazov problemen met zijn gezondheid heeft, is opgestapt en opgevolgd door chef-staf Michail Moisejev en later op de avond dat zelfs KGB-chef Krjoetsjkov zijn functie eraan zou willen geven, wordt door de betogers geloofd, al wordt het officieel ontkend door Jazovs ministerie en blijkt later dat Krjoetsjkov nog steeds op zijn post is. Maar, zo wordt geredeneerd rondom het parlementsgebouw, het is toch geen toeval geweest dat juist deze drie mannen maandagmidag niet aanwezig zijn geweest bij de persconferentie van Janajev? Pavlov en Jazov, zo heet het, zouden zelfs helemaal niet geweten hebben dat hun handtekening onder het eerste decreet van de putschisten was gezet.

De aanhangers van Jeltsin houden zich overeind met de koffie die wordt geserveerd, de muziek die door troubadours ten gehore wordt gebracht, de vuurtjes die de mensen warmhouden. En met de woorden van Chasboelatov, die vannacht optimistisch afsloot met de woorden: “Het is een kwestie van een paar dagen”.