Middernacht voor Nederland bedtijd

Als de afgelopen nacht de belangrijkste was in de geschiedenis na de Tweede Wereldoorlog, zoals sommige commentatoren beweren, dan was dat aan de reguliere Nederlandse televisie niet te merken. De actualiteitenrubrieken en NOS Laat deden 's avonds hun bescheiden best, maar al voor middernacht heerste er een diepe rust op de drie Nederlandse zenders. Welke rampen zich in de Sovjet-Unie ook konden voltrekken, voor de Nederlandse televisiejournalistiek in het omroepbestel was het bedtijd.

Ziedaar de onmacht van het omroepbestel in een notedop: het is in een doodsstrijd gewikkeld met de commerciële concurrent, RTL 4, en uitgerekend in zo'n cruciale nacht geeft het vrij spel aan de tegenstander. RTL 4 maakte er dankbaar gebruik van: het kwam regelmatig in de lucht en had, kort na middernacht, zelfs een belangrijke primeur. De alarmerende beelden van enkele tanks die door een ring van bussen probeerden te breken waren op RTL 4 het eerst te zien, zelfs eerder dan bij de BBC en CNN. RTL 4 had die beelden rechtstreeks kunnen overnemen van Sky Television.

RTL 4 maakte tevens gebruik van de diensten van een van de actiefste Nederlandse journalisten ter plekke, Derk Sauer, die ook veel op de radio te beluisteren was. Sauer, al geruime tijd werkzaam in Moskou, was deze nacht een belangrijke nieuwsbron. Hij was het die kort na vier uur - vóór zijn buitenlandse concurrenten - op de Nederlandse radio ordening aanbracht in de chaotische en vaak tegenstrijdige berichtgeving. Van een massale aanval op het Russische parlementsgebouw was geen sprake geweest, meldde hij. Het was een uit de hand gelopen manoeuvre van zes tanks, waarbij drie doden waren gevallen. Hij had de onderhandelingen bijgewoond tussen de demonstranten en de tankbemanning, die zich uiteindelijk had laten overreden om partij voor Jeltsin te kiezen.

Intussen boog men zich op de buitenlandse zenders over de hamvraag: wat bezielde de junta? Waarom greep men niet drastischer in? Zo somber als men bij het ingaan van de nacht was geweest (“They'll shoot”, wist de vermaarde journalist Harrison Salisbury zeker), zo optimistisch werden de commentaren bij het aanbreken van de dageraad.

Gary Hart, de voormalige Amerikaanse senator die onlangs een boek schreef met de profetische titel Russia shakes the world, was de meest onverschrokken optimist. “De junta valt uiteen”, zei hij, “en Gorbatsjov komt terug. En dat kan snel gebeuren. Dit is de doodsstrijd van het communisme.” Hart had de afgelopen maanden voor zijn boek veel onderzoek in de Sovjet-Unie verricht en met vier van de acht putschisten gesproken. Jazov vond hij de meest indrukwekkende. Janajev had hij ook gesproken, maar die had zo weinig te melden dat hij hem niet in zijn boek verwerkt had.

Fascinerend waren aan het begin van de avond de beelden van het Russische televisiejournaal die rechtstreeks door CNN werden overgenomen. De aarzelende collaboratie van verslaggevers, de valse niets-aan-de-hand-toon van de autoriteiten. Verslaggever: “Er gaan geruchten dat er een aanval op handen is.” Militaire autoriteit: “Het betreft hier hooguit een manier om de orde te herstellen.” Veelbetekend - zeker achteraf - was het feit dat geen van de leden van de junta zich in het journaal vertoonde. Wel werd - voor het eerst - melding gemaakt van het terugtreden van premier Pavlov.

CNN was weer eens het baken in de nacht voor degenen die zich door de Nederlandse omroepen niet naar bed wilden laten sturen. Een vaste camerapost in het hartje van Moskou, voortdurend rechtstreekse beelden en een stoet van deskundigen in de Amerikaanse studio's - het was weer professionele journalistiek. “Waarom laten de Russen ons eigenlijk uitzenden?” vroeg presentator Pat Buchanan zich opeens af. Een relevante vraag die, opnieuw, het warrige, onzekere optreden van de junta illustreert.

Hoe belangrijk de rol van de televisie kan zijn, had Margaret Thatcher deze avond weer eens onderstreept - en zij kan het weten. “De macht van de tv is enorm”, zei zij, “maar zij is alleen enorm voor degenen die ze bereikt. Dat is het probleem voor Jeltsin. Hoe kan hij zijn mensen te kennen geven wat er moet gebeuren?” Zij riep daarom de westerse media op om zoveel mogelijk de Sovjet-Unie te bestrijken met de boodschappen van Jeltsin.

Misschien zijn ze zelfs bij de NOS niet ongevoelig voor die oproep. Dit zijn historische dagen en daarop is nu eenmaal alles mogelijk - waarom niet in, of all places, Hilversum?