Menuhin voelt zich als vliegtuig zonder bestemming

Menuhin - a family portrait. Ned.1, 22.40-23.35u. (deel 2, volgende week woensdag om dezelfde tijd).

Het eerste beeld: Diana Menuhin kamt in de kleedkamer de haren van haar man Yehudi. “Dat gaat iedere keer sneller,” luidt haar commentaar, kijkend naar het kalende hoofd. Buiten beeld vraagt een stem hoe vaak hij in zijn leven vanuit de kleedkamer een concertzaal binnenstapte. Yehudi Menuhin rekent even en schat het aantal op ongeveer vijfduizend. “Niet veel, in termen van inflatie. Ach in deze tijd is vijfduizend te weinig voor wat dan ook.”

Het lijken onderkoeld komische dialogen uit een snelle Amerikaanse speelfilm, maar ze komen uit de documentaire Menuhin - a family portrait, die Tony Palmer maakte ter gelegenheid van de 75ste verjaardag van sir Yehudi op 22 april van dit jaar. De dialogen tussen Menuhin en zijn vrouw zijn de leukste passages uit de documentaire. Ze zijn voortdurend bezig elkaar op een innemende wijze vliegen af te vangen. “Mijn leven lijkt steeds meer op een vliegtuig met nog maar weinig brandstof, dat telkens sneller en hoger vliegt,” zegt Yehudi. “Waar haal je die onzin vandaan,” reageert Diana. Maar Yehudi gaat onverstoorbaar verder: “Een vliegtuig dat eigenlijk geen bestemming heeft.” En zij weer: “Really Menuhin.”

Tussen deze scènes door toont Palmer beelden van de concerten die Yehudi Menuhin al van jongs af aan gaf. De eerste opname is uit de periode van de stomme film, een fragment uit de Amerikaanse tegenhanger van het Polygoonjournaal. Beelden van de jonge violist worden gevolgd door de tekst: “San Francisco boy, aged eight, proves violin genius”.

Met veel zorg heeft Tony Palmer (die voor deze documentaire een prijs won) zijn beelden gemonteerd, waarbij hij zichzelf er niet toe heeft laten verleiden allerlei bekenden van Menuhin aan het woord te laten. In het begin overheerst het commentaar van Menuhins zus Yaltah. Zij schetst een beeld van de merkwaardige jeugd van Yehudi, haar zus Hephezibah (de in 1981 overleden pianiste met wie Yehudi geregeld optrad) en zichzelf. Vooral het karakter en de opvoedkundige denkbeelden van hun moeder krijgen van haar veel aandacht. Later komen Menuhins kinderen aan het woord, zowel die uit zijn huwelijk met Diana, als die uit zijn eerste huwelijk. En ten slotte zien we de violist in gesprek met zijn inmiddels 95-jarige moeder.

Het belangrijkst zijn natuurlijk de woorden en de beelden van Yehudi Menuhin zelf. Palmer laat de camera registreren, zonder al te veel in visuele details te vervallen. Als Menuhin bij voorbeeld zijn vioolkist openmaakt (“het heilige der heiligen”) en allerlei attributen toont waarbij hij anekdotes vertelt, blijft de camera liefdevol op een afstand om eigenlijk vooral de man die aan het woord is te laten zien. Enkele gebeurtenissen spreekt Menuhin rechtstreeks in de camera, zoals de schokkende ervaring tijdens zijn bezoek aan het concentratiekamp in Belsen, waar hij in 1945 een concert gaf voor de overlevenden. “Na Belsen is er iets tussen hem en de viool gekomen, ineens is hij zich gaan afvragen waar hij mee bezig was. Hij verloor zijn intuïtie.”, filosofeert zijn vrouw Diana.

De soms nogal psychologiserende commentaren vormen het enige punt van kritiek op deze documentaire. Daar staan echter prachtige beelden tegenover, ondersteund door goed gekozen muzikale intermezzo's, waarbij de muziek vaak, als een inhoudelijke ondersteuning, onder de tekst aanwezig blijft en deze van het enige zinvolle commentaar voorziet.