Estland scheidt zich af, leger in actie tegen Balten

MOSKOU, 21 AUG. In de Baltische landen hebben vannacht Sovjet-militairen de radio- en televisiestations bezet. In Estland gebeurde dat enkele uren nadat het parlement de volledige onafhankelijkheid had uitgeroepen en de republiek van de Sovjet-Unie had afgescheiden. Ook in de andere Sovjet-republieken groeit de oppositie tegen de nieuwe machthebbers in Moskou. Kazachstan, de Oekraïne en Moldavië hebben zich tegen het nieuwe regime gekeerd.

De Sovjet-troepen versterkten gisteren in de loop van de dag hun aanwezigheid in de stedelijke centra van de drie Baltische landen. Lange rijen tanks trokken de hoofdsteden van Estland, Letland en Litouwen binnen. Ze posteerden zich in de stadscentra en op strategische punten langs de uitvalswegen.

In de Estse hoofdstad Tallinn kwam vannacht, voordat de actie van de Sovjet-troepen begon, het parlement bijeen om de onmiddellijke afscheiding van Estland van de Sovjet-Unie af te kondigen. Vorig jaar al had de republiek zich onafhankelijk verklaard, met de bedoeling zich in een geleidelijk proces en in overleg met Moskou af te scheiden. De afzetting van Gorbatsjov echter, zo oordeelde gisteren het parlement, maakt verdere besprekingen met Moskou zinloos.

Kort daarop kwamen de Sovjet-troepen in actie. Ze slaagden er niet in alle radio- en televisiegebouwen te bezetten: de gebarricadeerde radiostudio's in het centrum van Tallinn bevonden zich vanochtend nog in handen van de Esten.

Premier Edgar Savisaar riep de Esten op naar de studio's te komen om ze te verdedigen. Later riep president Arnold Rüutel de Esten op rustig te blijven. Een van zijn medewerkers meldde dat Rüutel contact heeft gehad met de militaire Sovjet-autoriteiten en dat ze hem hebben beloofd “geen mensen aan te vallen als de militairen niet worden geprovoceerd”.

In Litouwen maakten de Sovjet-militairen zich vannacht meester van de controle over de radiostations in Siauliai, Viesintos en Panevezys en van de telefooncentrale in Panevezys. De televisiestudio's in Vilnius zijn al sinds de bestorming in januari bezet.

Pag.2:

Weinig steun regime in republieken

In Riga, de hoofdstad van Letland, waar de regering de bevolking heeft opgeroepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid uit protest tegen de aanwezigheid van Sovjet-troepen, werden de radio- en televisiestations bezet en werd ook het telefoonverkeer met het buitenland onmogelijk gemaakt.

De drie Baltische landen hebben vertegenwoordigers naar het buitenland gestuurd om bij een eventueel militair ingrijpen tegen de democratisch gekozen regeringen, regeringen in ballingschap te vormen. De Esten hebben hun minister van buitenlandse zaken Meri naar Helsinki gestuurd, waar ook zijn Litouwse collega Saudargas zit. De Letse minister van buitenlandse zaken, Jurkans, bevindt zich in Kopenhagen.

De steun voor het "staatscomité voor de noodtoestand', dat maandag president Gorbatsjov afzette, is in de vijftien Sovjet-republieken gering. Gisteren spraken de leiders van twee sleutelrepublieken, de Oekraïne en Kazachstan, zich tegen het nieuwe regime uit. In Kiev verklaarde het presidium van de Opperste Sovjet, aangevoerd door president Leonid Kravtsjoek, alle beslissingen van het staatscomité voor nietig op het grondgebied van de Oekraïense republiek. Vijftien van de 25 leden van het presidium steunden die uitspraak, die gezien het belang van de Oekraïne wordt beschouwd als een zware slag voor het nieuwe regime. In de buurt van Kiev hebben de Sovjet-autoriteiten in de loop van gisteren militaire versterkingen samengetrokken.

Ook Kazachstan, na Rusland en de Oekraïne de derde belangrijkste Sovjet-republiek, is tegen het nieuwe regime. President Nazarbajev noemde de beslissingen van het staatscomité illegaal. Het comité, zei hij, vertrapt de rechten van de republieken. “Als we doorgaan op de weg van de wetteloosheid zal het volk ons niet vergeven.” Hij eiste “boven alles” dat Gorbatsjov zich vrij kan uiten. Volgens Nazarbajev heeft het beleid van Gorbatsjov weliswaar de Sovjet-Unie “bijna naar de volledige ineenstorting” geleid, maar hij eiste dat de toestand “legaal en binnen het kader van het Unieverdrag” wordt benaderd.

Ook Moldavië verklaarde gisteren de beslissingen van het nieuwe bewind voor illegaal. De Moldavische leiding verbood zelfs de verspreiding van de centrale, door het nieuwe bewind gecensureerde kranten, zoals de Pravda, de Izvestia en het legerblad Krasnaja Zvezda. Daarnaast heeft premier Valeriu Muravschi de in Moldavië verschijnende kranten dringend afgeraden communiqués van de nieuwe leiding in Moskou af te drukken. Tienduizenden Moldaviërs betoogden gisteren in de hoofdstad Chisinau tegen het Moskouse bewind.

Tot dusverre hebben slechts twee Sovjet-republieken, Azerbajdzjan en Oezbekistan, zich ten gunste van de machtsgreep tegen Gorbatsjov uitgelaten, in beide gevallen bij monde van hun president. In Oezbekistan lijkt de steun voor het nieuwe bewind echter niet unaniem. In de andere Kaukasische republieken, Georgië en Armenië, is de machtsgreep veroordeeld. De Centraal-Aziatische republieken Toerkmenistan, Kirgizië en Tadzjikistan hebben nog geen standpunt ingenomen. (Reuter, UPI, AFP)