EG wilde na Golf en Joegoslavië nu echt unanimiteit

DEN HAAG, 21 AUG. In de Golfcrisis sprak de Europese Gemeenschap met zo veel verschillende monden dat zij een slecht figuur sloeg. In de kwestie Joegoslavië ging het aanvankelijk beter, maar naderhand vervluchtigde het gemeenschappelijke standpunt over de onafhankelijkheid van Kroatië en Slovenië. Met de reactie op de machtsovername in de Sovjet-Unie moet het met de eensgezindheid lukken, zo bleken de twaalf ministers zich gisteren te hebben voorgenomen, getuige hun tevreden uitspraken achteraf over de unanimiteit en de kracht van hun gemeenschappelijke verklaring.

Maar dat ging niet zonder enige moeite. Duitsland en Frankrijk bijvoorbeeld waren duidelijk nog niet toe aan vergaande economische en financiële strafmaatregelen tegen de Sovjet-Unie. Andere landen, zoals Nederland en Groot-Brittannië, wilden daar al wel toe over gaan. Zij kregen hun zin: de EG schort de hulp op, maar bij deze opschorting van kredieten voor voedsel en technische bijstand gaat het om niet meer dan een bedrag van circa twee miljard gulden. Er staat in diplomatieke termen bij dat de lidstaten “worden uitgenodigd” met hun bilaterale hulp hetzelfde te doen. Elk land kan dus in zijn eigen tempo, afhankelijk van de verdere gebeurtenissen, nadere besluiten nemen.

De wijze van formulering was duidelijk een geste in de richting van de Duitsers, die met contractuele verplichtingen tegenover Moskou zitten die zij niet willen verbreken uit angst dat het Kremlin zich dan niet zal houden aan het schema voor terugtrekking van het Sovjet-leger uit de voormalige DDR. En uit angst dat de Sovjet-regering zich niet zal houden aan afspraken over wapenvermindering en ook niet aan het Handvest van Parijs, dat geldt als het formele einde van de Koude Oorlog.

Het punt over de opschorting van economische hulp kwam ook pas aan het eind van de gemeenschappelijke verklaring. In de eerste plaats werd de eis gesteld: Gorbatsjov moet terug, hij moet in al zijn functies en bevoegdheden in ere worden hersteld. Die eis werd gisteren in de Westerse wereld steeds nadrukkelijker geformuleerd naarmate steeds minder twijfel overbleef over “de ware aard van het nieuwe regime”, zoals minister Van den Broek het formuleerde. De “ordinaire klassieke staatsgreep” (Van den Broek) is “duidelijk ongrondwettig en een flagrante schending van de verplichtingen van de Sovjet-Unie tegenover de Slotakte van Helsinki en het Handvest van Parijs”.

Dat staat in de verklaring. Van den Broek voegde er in harde termen - en met een instemmend knikkende voorzitter Delors van de Europese Commissie naast zich - aan toe dat het beroep van de nieuwe leiders op de Sovjet-grondwet een “goedkope misleidingsmethode” is. De eerste drie decreten van het "Staatscomité voor de noodtoestand' geven volgens hem geen enkele aanleiding om dit regime het voordeel van de twijfel te geven. Er is sprake van een "vertrouwensbreuk' van de zijde van de nieuwe, zelfbenoemde leiders in Moskou tegenover het Westen. Moskou heeft de nieuwe vreedzame relatie met de Westerse wereld op ernstige wijze geschonden.

Niet vaak staan er in EG-verklaringen zulke harde woorden en bezigen raadsvoorzitters zulke ondiplomatieke uitdrukkingen. Een hoge diplomaat die de conferentie bijwoonde: “Er werd gaandeweg een gemeenschappelijk gevoel manifest: dit accepteren we echt niet, dit is te ver gegaan. Die nieuwe mannen zijn gewone, machtbeluste putschisten, waar we niets mee te maken willen hebben. De EG-ministers zijn politieke realisten en Gorbatsjov is geen engel, maar een dergelijke ordinaire machtsovername is zelfs in Zuid-Amerika niet meer mogelijk”.

Deze welhaast emotionele conclusie van grotendeels geharde politici werkte zeer verbroederend, aldus een andere aanwezige. Bestaande verschillen van opvatting over tactiek en strategie werden opzij gezet. De Gemeenschap en haar lidstaten, zo staat dan ook in het communiqué, “stellen de nieuwe machthebbers aansprakelijk voor de mogelijke consequenties van hun handelingen in relatie tot de stabiliteit, veiligheid en samenwerking in Europa en voor de internationale betrekkingen in het algemeen”. Deze zinsnede werd direct gevolgd door een waarschuwing aan het adres van de putschisten: handen af van de Oosteuropese landen.

De betekenis van de verklaring van de ministers lag, zo zeiden zij zelf of hun woordvoerders naderhand, in de unanimiteit en de krachtige bewoordingen. Over de invloed van hun verklaring op de machthebbers in het Kremlin hadden zij weinig illusies. “Het zijn geharde communisten, die dergelijke veroordelingen hebben ingecalculeerd”, aldus een woordvoerder. Werkelijke invloed heeft op dit moment wellicht alleen Duitsland, zo kon men van vele kanten horen, meer zelfs nog dan de Verenigde Staten.

Verklaringen van de EG-ministers, van de NAVO-ministers vanavond in Brussel en van de informele Europese Raad komende vrijdag in Den Haag hebben dan ook alleen waarde als zij unaniem zijn en in overeenstemming met hetgeen Bonn denkt te kunnen verantwoorden. Een hoge Duitse diplomaat legde daarvoor nog eens duidelijk de grenzen aan: “Wij kunnen niet anders dan ons strikt aan de afgesloten verdragen houden”. Althans dat zeggen we nu, voegde hij eraan toe. “Als de machthebbers op brute wijze massa's mensen vermoorden, wordt alles anders.”