'Destabilisering Sovjet-Unie in hele wereld voelbaar'

ROTTERDAM, 21 AUG. Het Duitse weekblad Der Spiegel publiceerde 24 juni een interview met de huidige leider van het Staatscomité voor de Noodtoestand, Gennadi Janajev.

Wanneer president Gorbatsjov, om welke reden danook, zijn functie niet meer kan uitoefenen, zo vragen de twee interviewers, dan bent u .... “Stop”, interrumpeert de vice-president, “we hopen toch, dat dit een zeer hypothetische vraag is”.

Ieder mens kan spit oplopen. Bent u dan de machtigste man van de Sovjet-Unie?

Machtigste man, dat bevalt me niet. Volgens de grondwet is het zo, dat ik de president vervang als hij afwezig is of niet in staat is zijn taken te vervullen.

Gorbatsjov heeft zeer veel volmachten in zijn hand verenigd, die u dan uitoefent.

Met macht is het zo: Ik ben een arme stakker omdat ik dan teveel te doen heb.

Verderop in het interview zegt Janajev dat de Sovjet-leiding in de “romantische Sturm-und-Drang periode van de perestrojka” geen juiste diagnose heeft gesteld van de ziekte van de samenleving. “De chirurg Gorbatsjov heeft de zieke op de operatietafel ontboden en diens buikholte opengesneden in de vaste overtuiging dat het alleen een zieke blinde darm betrof. Plotseling zag hij daarin iets veel, veel ernstigers. In het begin hebben we de mensen tot de illusie verleid dat al deze ernstige misstanden binnen twee, drie jaar uit de wereld geholpen zouden zijn. Maar er bestaan geen wonderen - in de politiek noch in de economie.”

Wanneer Der Spiegel Janajev, die promoveerde op het thema "Troskisme en anarchisme', vraagt welk van beide voor het land een grotere bedreiging vormt, antwoordt hij: “Beide zijn even groot. Wij hebben nu al 80 miljoen mensen die sappelen op de armoedegrens. Als we bij de overgang naar de markteconomie geen acceptabel sociaal model vinden, en als het ons niet lukt deze processen sociaal op te vangen, dan wordt het heel erg. Want dan zitten we rond de jaarwisseling met 30 miljoen werklozen. Dat is sociale dynamiet, die te allen tijde tot explosie kan komen.”

Aan het eind van het interview merkt Janajev op dat de Sovjet-economie zo snel mogelijk in de wereldeconomie geïntegreerd zou moeten worden. “Politieke en militaire stabiliteit zijn ondenkbaar zonder economische zekerheid. Wat gebeurt er met Europa als het bij ons tot een sociale uitbarsting komt? Als stromen van werkloze vluchtelingen naar West-Europa op gang komen? Wilt u dan bijvoorbeeld het Duitse leger inzetten?”

In een interview met NRC Handelsblad van 23 mei vorig jaar sprak Janajev ook over de instabiele situatie van zijn land. Hij was op dat moment juist gekozen tot nieuwe voorzitter van de VTsSPS, het centrale vakverbond van de Sovjet-Unie, waarvan bijna elke werknemer automatisch lid is. De vakcentrale was in de zomer van 1989 wakkergeschud door een golf van mijnstakingen. In alle mijnstreken werden stakingscomité's opgericht en vakbondsfunctionarissen de laan uitgestuurd. In het hele land ontstonden alternatieve, onafhankelijke vakbondsorganisaties.

Janajev - die enkele maanden later (in juli 1990) zijn voorzitterschap opgaf in verband met zijn verkiezing in het Politbureau van de Communistische Partij - liet zich in het interview kennen als een behoedzaam hervormingsgezinde. Volgens hem was er in het land veel verzet tegen de economische hervormingen. “Wij zijn geen voorstander van een kunstmatig afremmen van de economische hervormingen, maar we willen geen sociale explosie in het land.”

De vakcentrale realiseerde zich dat zij al haar krediet bij de bevolking had verspeeld door zich te laten gebruiken als verlengstuk van de overheid en dus van de leiding van de bedrijven. Op de traditionele 1 mei-viering vorig jaar op het Rode Plein hield de vakbond voor het eerst een demonstratie met spandoeken waarop het regeringsbeleid werd bekritiseerd en de economische hervormingen werden gekoppeld aan sociale zekerheid voor de werknemers.

Janajev zei, in het gesprek met deze krant, voorstander te zijn van de overgang naar een markteconomie, maar wel op bepaalde voorwaarden. “We kunnen een onvoorbereide bevolking niet pardoes in de draaikolk van de vrije markt gooien. Het volk moet ertoe bereid zijn en daarom hebben wij de regering en Gorbatsjov voorgesteld een referendum te houden. Per slot van rekening gaat het hier om de meest drastische ommekeer sinds de oktober-revolutie. In feite is het een verandering van ons systeem. Als we daartoe zouden besluiten zonder het volk te raadplegen, volgt er een explosie.”

De overgang naar een vrije markteconomie moest volgens Janajev gepaard gaan met de invoering van een aantal wetten en maatregelen die de bevolking in bescherming nemen. “Als er werkloosheid komt, en dat lijkt onvermijdelijk, moeten er uitkeringen worden ingevoerd. Er moet een zekere controle zijn op de prijzen van bepaalde levensmiddelen. Sommige economen beschuldigen mij van sociale demagogie, welnu, als dit sociale demagogie is, dan vind ik dat best. Ik ben geen totale conservatief, geen sociale demagoog, maar een realist. U moet goed begrijpen: een destabilisering in de Sovjet-Unie zal in de hele wereld voelbaar zijn.”

“Veel van de conflicten waarmee ik hier in Moskou wordt geconfronteerd, komen voort uit het onvermogen om de problemen ter plaatse op te lossen. Er is veel explosief materiaal en een lucifer kan veel onheil aanrichten”, aldus Janajev in mei vorig jaar toen hij voorzitter van de vakcentrale VTsSPS was.