De staatsgreep heeft griep

TERWIJL NU behalve Gorbatsjov ook al twee of drie coup-leiders met hun gezondheid schijnen te tobben, zorgen de ontwikkelingen in Moskou en Leningrad van uur tot uur voor grotere verwarring.

Van een stalinistische coup is kennelijk op dit moment geen sprake, want hoe is het anders te verklaren dat Boris Jeltsin en zijn schare democraten zich nu al twee dagen en nachten hebben kunnen verschansen in hun Witte Huis? En hoe is het anders mogelijk dat de burgemeester van Leningrad, Sobtsjak, troepen een halt toeroept en honderdduizenden mensen op de been brengt? Putschisten met consideratie - dat was toch eigenlijk een contradictio in terminis?

Afgezien van een lauwe poging afgelopen nacht om met enkele voertuigen de barricaden van het Russische parlement te doorbreken, gebeurt er nu al twee dagen praktisch niets. Het gevolg is dat de ontknoping schokkender en dramatischer dreigt te worden: of de coup verloopt waarna het land niet anders kan dan de weg van snelle democratisering en ontmanteling inslaan of de putschisten slaan ten slotte toch toe, waarna het land verzekerd kan zijn van een bloedbad en groot gevaar loopt van een naakte burgeroorlog.

Wat zes jaar Gorbatsjov verder ook allemaal mag hebben bewerkstelligd, in elk geval lijken vele Sovjet-burgers in die jaren te zeer van hun vrees beroofd om een staatsgreep te ondergaan als een verandering van weertype. Vooralsnog althans wordt het cliché van Russische lijdzaamheid op heldhaftige wijze gelogenstraft. Die bemoedigende conclusie kan na 72 uur Staatscomité voor de Noodtoestand in de Sovjet-Unie worden getrokken en dat is - hoe triest de afloop nog kan zijn - voor het zelfrespect van Russische burgers van onschatbare waarde.

DE VRIJE WERELD voelt zich derhalve meer en meer gesterkt om verontwaardiging over de coup de vrije teugel te laten en de nuances van de Realpolitik nog even buiten beeld te houden. Elke staatsman van allure wil zelf met Boris Jeltsin hebben getelefoneerd en zowel de Europese Gemeenschap als vanmiddag de NAVO geven breeduit van hun woede blijk. Net als Jeltsin wil het Westen Michail Gorbatsjov terug. Meer en meer zelfs, want terwijl Helmut Kohl aanvankelijk vooral bezorgd was om de persoon Gorbatsjov en zich verder leek in te richten op de nieuwe werkelijkheid, heeft hij zijn land inmiddels ook gecommitteerd aan niet-erkenning van de nieuwe machthebbers. Vooralsnog althans.

Misschien is het inderdaad te laat voor het type staatsgreep dat een gezelschap machtige mannen achter Janajev zondag heeft gepleegd. Misschien is dat eindeloos oplezen van een Verklaring van de Noodtoestand via de staatsradio, dat liegen over de gezondheid van Gorbatsjov, dat beloven van goedkope levensmiddelen en hogere lonen - misschien is dat alles inderdaad te veel een B-film geworden om een volk dat de vrijheid heeft geroken weer in het gareel van rust en orde te dwingen. Misschien is het ritueel van deze staatsgreep net zo hol als de communistische leuzen een decennium terug dat waren geworden, niet eens meer geloofd door de hogepriesters van de dictatuur zelf.

Maar dan is er de nuchterheid die gebiedt te constateren dat de macht van de wapens in een staatsgreep uiteindelijk de doorslag geeft voor de korte termijn. En wapens heeft Boris Jeltsin amper. Dan is er ook de realiteit van een machtig militair-industrieel complex in de Sovjet-Unie dat zich niet zonder slag of stoot naar de mestvaalt van de geschiedenis laat leiden. Dan is er die aloude vrees voor zapad, voor het Westen, dat moedertje Rusland, Heimat, traditie en macht ondermijnt. En dan is er ten slotte een hardnekkige apathie jegens de politiek, zoals wijlen Sacharov al waarschuwde toen hij het overwicht aan tactiek en het gebrek aan strategie bij Gorbatsjov kritiseerde: “Het gevaar zit 'm niet in een falen van Gorbatsjov, maar in een politiek die zo verloopt dat het ons op een bepaald moment niets meer uitmaakt of die politiek er nu wel of niet is”.

DE SOVJET-UNIE hangt in deze uren tussen twee werelden, voor de taktische middenweg van Gorbatsjov lijkt geen plaats meer. Boris Jeltsin staat met de rug tegen de muur en de staatsgreep heeft griep.