Bush toont grote zelfbeheersing bij aanpak van crisis in Sovjet-Unie

WASHINGTON, 21 AUG. Een uiterst beheerste president Bush heeft gisteren tijdens een persconferentie duidelijk gemaakt dat hij de nieuwe leiders in Moskou voorlopig niet erkent.

Robert Strauss, de nieuwe Amerikaanse ambassadeur in de Sovjet-Unie, zal geen geloofsbrieven aanbieden aan de nieuwe Sovjet-leiders maar de situatie in Moskou naar eigen inzicht verkennen. Dan gaat hij weer terug om aan Bush verslag uit te brengen. “Deze onconstitutionele greep naar de macht is een belediging van de aspiraties die het Sovjet-volk gedurende de laatste jaren heeft gekoesterd”, zei Bush gisteren. Zolang de “beramers van de staatsgreep” aan het bewind zijn, zullen Amerika en de Sovjet-Unie volgens Bush geen normale betrekkingen hebben.

Bush heeft uitgebreid getelefoneerd met de Russische president Jeltsin in het gebarricadeerde parlementsgebouw in Moskou om hem aan te moedigen en hij probeerde twee keer tevergeefs Gorbatsjov in zijn ballingsoord te bereiken. Hij belde ook met Oosteuropese leiders om te zeggen dat hun voortgang naar democratie “niet kan worden omgekeerd”. Maar hij gaf gisteren ook duidelijk de grenzen aan van de Amerikaanse macht bij een dergelijke binnenlandse coup in de Sovjet-Unie.

De niet-erkenning van de coupleiders is van voorlopige aard, zoals de meeste beslissingen van Bush in deze crisis. De president wil de situatie nog aanzien, alle mogelijkheden openhouden en geen drastische stappen nemen. Hij moet er rekening mee houden dat hij ooit nog met de nieuwe coupleiders zaken zal moeten doen om niet alle verworvenheden van de laatste jaren in Europa op het spel te zetten. “Hij kan de niet-erkenning volhouden, zolang er nog geen duidelijke afloop is van het huidige conflict”, zei voormalig minister van buitenlandse zaken, Henry Kissinger, gisteren voor de Amerikaanse televisie. De VS zullen niet militair reageren als opstanden in de Sovjet-Unie bloedig worden neergeslagen.

Toen aan Bush werd gevraagd welke economische banden met de Sovjet-Unie zouden moeten worden doorgesneden, had hij geen direct antwoord. “Wel, we blijven voorlopig stil zitten, waarbij we alles bevriezen. We bekijken alles nog en het is veel te vroeg om te zeggen wat voor soort maatregelen we gaan nemen. We moeten de tijd nemen, verstandig zijn”, zei hij. Zouden de coupplegers winnen, dan kampen ze met de zelfde economische problemen als Gorbatsjov, zodat het Westen in de visie van het Witte Huis binnen korte tijd veel invloed over hen zal hebben. Zonder Westerse hulp komen ze er niet uit. Ze zullen “snel beseffen dat ze het zonder steun van buiten niet kunnen. Jeltsin weet dat. Gorbatsjov weet dat. Deze mensen zullen het begrijpen”, zei Bush.

Bush liet zich gisteren zien als een professionele politicus die zijn lange ervaring in Washington en in het buitenland kon aanwenden. Hij wilde zijn vakantie niet te lang onderbreken voor de Sovjet-crisis “alsof ik druk bezig ben”. Hij wilde niet de indruk wekken dat hij de crisis in de Sovjet-Unie in een paar dagen zou kunnen oplossen door in het Witte Huis te blijven. Gisteren keerde hij terug naar zijn zomerverblijf in Kennebunkport.

De bedaardheid van Bush steekt af bij zijn geëmotioneerde reactie op de inval in Koeweit, een jaar geleden. Door zijn ervaring van toen heeft hij geleerd met gezag en kalmte te reageren. Hij heeft nu ook te maken met een tegenpartij die in het bezit is van 20.000 kernwapens en niet met een kleine dictator.

Een jaar geleden maakte hij Saddam tot zijn persoonlijke vijand en legde hij zich vrijwel meteen vast op de verwijdering van Iraakse troepen uit Koeweit. Zijn onrust maakte het moeilijker de Amerikaanse kiezers te overtuigen. Elke dag veroordeelde hij de Iraakse leider op felle toon en maakte hem zo belangrijker dan hij was. Gisteren en eergisteren noemde hij de namen van het Russische coupcomité nauwelijks.

Vorig jaar bij de Koeweitcrisis wilde hij laten zien dat Saddam hem niet van zijn vakantie af hield. Hij speelde met grote snelheid golf en schoot in zijn speedboot over de oceaan. Hij deed dat als reactie op president Carter, die in 1979, tijdens de gijzelingen van Amerikaanse diplomaten in Teheran, beloofde het Witte Huis niet te zullen verlaten en alsmaar werkte. Carter zag er toen zorgelijk en slecht uit, helemaal niet als iemand die de crisis beheerste. Het fanatieke recreëren van president Bush vorig jaar maakte evenmin een sterke indruk. Gisteren erkende hij ruiterlijk dat er door de Sovjet-crisis meer een werksfeer zou heersen in zijn vakantie-oord.

Bush wil de reactie op de Sovjet-coup zo veel mogelijk met andere Europese landen coördineren. Deze maand zal Bush de Canadese premier Mulroney en de Britse premier Major ontvangen in Kennebunkport. Major is een speciale bondgenoot bij het formuleren van een reactie op de Sovjet-coup. Bush heeft met alle leiders van de zeven grootste geïndustrialiseerde landen gesproken en ook met premier Lubbers, als EG-voorzitter.

De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, vertrekt naar Brussel om in een speciale zitting met de NAVO-leden over de Sovjet-crisis te overleggen. Hij hoopt op een eensgezinde oproep tot herstel van Gorbatsjov in zijn oude functie. Volgens Baker hoeft de coup geen invloed te hebben op de Oost-West-verhoudingen. “We zien datgene wat er gebeurt in de Sovjet-Unie, ondanks het verkeerde karakter ervan, niet als een zaak van Oost-West-confrontatie”, zei hij. Kissinger voorziet daarentegen een snelle verslechtering van de Oost-West-relaties als de coup zou lukken. Hij waarschuwde dat de VS ervoor moeten waken dat de leden van de oppositie in de Sovjet-Unie zouden kunnen worden afgebeeld als agenten van de VS.

Er was gisteren kritiek dat Bush zich teveel aan bepaalde personen hechtte, zoals Jeltsin of Gorbatsjov. “Als deze crisis op wat voor manier ook is afgelopen dan moet er een nationaal debat komen over de betrekkingen tussen de VS en de Sovjet-Unie zodat we niet meer afhankelijk zijn van persoonlijkheden”, zei Kissinger. Voormalig veiligheidsadviseur Brzezinski sprak van het “einde van het Gorbatsjov-tijdperk”, ook als de coup mislukt. Dan voorziet hij het “begin van het Jeltsintijdperk”. President Bush houdt nu met alles rekening.