Brezjnev komt niet meer tot leven; Autoriteit wordt niet zomaar hersteld

Het bewind van Gorbatsjov, zo schreef H.J. Neuman gisteren op de opiniepagina is niet onomkeerbaar gebleken.

“Mensen die menen dat dit wel het geval was, hebben alle reden om van de dwalingen van hun roekeloosheid terug te keren”, zo meent hij. Niet duidelijk is wat hij bedoelt met het woord "bewind': de regering van Gorbatsjov of de prestaties van die regering, de perestrojka. Waarschijnlijk het laatste, want geen enkel bewind - in de zin van regering - is onomkeerbaar: elk bewind is eindig en eindigt ook, met of zonder geweld, op democratische of ondemocratische wijze, door de dood, door een revolutie, door een oorlog, door verkiezingen of op welke andere manier dan ook.

Vermoedelijk bedoelt hij dat “de hervormingen van Gorbatsjov niet onomkeerbaar zijn gebleken”. Dat de perestrojka onomkeerbaar is, is immers een stelling die in het verleden door menige Kremlin-watcher is geponeerd, een stelling die naar zijn oordeel roekeloos is, en een dwaling. Het is echter de vraag wie hier dwaalt. Is Gorbatsjovs perestrojka omkeerbaar? Kan de militair-conservatieve junta de lijn terugbuigen? Nee. Het is onmogelijk terug te keren naar de methoden, de tijd, de sfeer, de discipline, de ideologische, sociale, economische en politieke prioriteiten van de periode-Brezjnev-Tsjernenko.

Brezjnev en Tsjernenko zijn dood. Zes jaar Gorbatsjov en perestrojka kunnen niet uitgewist worden. En die bewering heeft niets met roekeloosheid te maken. Op economisch gebied valt er natuurlijk het een en ander bij te stellen: het Unieverdrag is door de junta verhinderd, het centrum behoudt - zolang die junta aan de macht blijft - zijn macht en bevoegdheden, de republieken vissen achter het net, want centralisme is het devies van de putschisten. Maar dat betekent niet dat de oude economische structuren uit het verleden, die al in belangrijke mate zijn afgebroken, kunnen worden hersteld.

Ten eerste is er geen duidelijke centrale leiding meer in de economie: een van de ziekten van het moment is de economische anarchie, ontstaan toen het centrale plan uit het lijstje met onaantastbaarheden werd verdwijderd. Ten tweede is de Sovjet-economie uitgeput en uitgehold. Men kan de olie-industrie geen nieuw leven inblazen als de olie die met de technologie van eergisteren werd gewonnen, op is en de Sovjet-Unie voor de ontginning van nieuwe olievelden is aangewezen op nieuwe technologie die het Westen Gorbatsjov wel, maar de zittende junta niet zal willen leveren. Dat geldt voor veel andere delfstoffen, de kurk waarop de hele Sovjet-economie drijft. Er is in de economie de afgelopen jaren te veel gebeurd om haar draaiende te houden (of liever: op gang te krijgen) met de methoden van voor de perestrojka. En zelfs àls dat zou kunnen: het oude subsidiesysteem is niet in ere te herstellen omdat de staatskas leeg is.

Bovendien is een economische ommekeer politiek niet mogelijk. De republieken hebben zich onafhankelijk verklaard, ze hebben economische zelfstandigheid en economische zelfbeschikking toegezegd gekregen en voor een deel zijn die verworvenheden ook al verwezenlijkt. Geen junta zal hun die verworvenheden kunnen afnemen. Er zou een nieuwe Stalin nodig zijn om Oezbekistan zover te brengen, in te stemmen met de oude wijze waarop met de Oezbeekse katoen werd omgesprongen. En zelfs een nieuwe Stalin zou dat waarschijnlijk niet zonder burgeroorlog lukken. Niet voor niets hebben veertien van de vijftien republieken geweigerd zich voor de junta uit te spreken of zich tegen die junta verklaard. En het motief daarvoor is zeker niet sympathie voor Gorbatsjov.

Politiek is een ommekeer naar de tijd van voor de perestrojka al helemaal niet mogelijk. De communistische partij, ooit de voorhoede van het volk, is ingestort. Ze is haar gezag kwijt. Haar heilige idealen zijn verdwenen, haar taboes zijn ontkracht, haar wetmatigheden zijn weerlegd, niet alleen in de ogen van de stedelijke intellectueel, maar ook in de ogen van het volk: keer op keer heeft ze de afgelopen twee jaar zware nederlagen geleden, het eerst bij de vrije parlementsverkiezingen in 1989, het laatst bij de Russische presidentsverkiezingen van dit jaar. En autoriteit laat zich niet zomaar herstellen, daar is meer voor nodig dan een simpele staatsgreep.

Gorbatsjov heeft een ban gebroken en de afgelopen zes jaar zijn miljoenen, zo niet tientallen miljoenen Sovjet-burgers naast hun door de heilige ideologie opgelegde zekerheden ook hun angst kwijtgeraakt. Veel Sovjet-burgers hebben zeventig jaar in sprookjes geloofd - dat doen ze niet langer. De jeugd heeft zich verlost van banden van de dociele volgzaamheid. Wie heeft gezien hoe eergisteren in hartje Moskou een jongeman op een tank sprong om er, uitzinnig van kwaadheid, een soldaat desnoods aan zijn haren uit te sleuren, wie heeft gezien hoe tienduizenden het uitgaansverbod van dinsdagnacht negeerden en wie kwade vrouwen op militairen heeft zien inpraten, heeft een ander type Sovjet-burger gezien dan er in Moskou voor de tijd van de perestrojka rondliep. En wie tien jaar geleden zou hebben voorspeld dat binnen afzienbare tijd bij de ingang van Sovjet-kazernes groepjes ongewapende jongeren in het zicht van gewapende soldaten hun militaire paspoort zouden verbranden, dat binnen afzienbare tijd moeders met foto's van hun in het leger gedode zoon generaals ongestraft de huid zouden volschelden, en dat 93 procent van de opgeroepen Armeense recruten hun militaire oproep gewoon zou negeren, was voor gek verklaard.

Nog een ban is gebroken: die van Stalins volkerengevangenis. Naties zijn in opstand gekomen, hebben decennia van angst van zich afgeschud en zijn eisen gaan stellen. Wie - nog maar eens - tien jaar geleden zou hebben voorspeld dat de regering van Moldavië de Pravda zou verbieden, dat republieken zich zouden afscheiden, verdragen met landen buiten de Sovjet-Unie zouden afsluiten en tegen het centrale gezag zouden opstaan, was voor gek verklaard.

De perestrojka is onomkeerbaar omdat de Sovjet-Unie niet meer hetzelfde land is als in 1985, toen Gorbatsjov aan de macht kwam, of van 1982, toen Brezjnev stierf, en omdat de Sovjet-burger niet meer dezelfde burger van toen is. Toen was hij het gezagsgetrouwe, angstige produkt van het stalinisme. Nu heeft zich dankzij Gorbatsjov van een last bevrijd die geen junta hem zomaar weer op de schouders kan leggen: hij heeft zijn ziel ontdaan van Stalins schaduw. De perestrojka mag een reeks van mislukkingen hebben opgeleverd, in dit opzicht is ze volledig geslaagd: de burger is mondig, hij is innerlijk vrij geworden. Niet allemaal, maar wel miljoenen. Het is een van de redenen waarom de junta die maandag de macht greep, dromend van centralisme en discipline, nu al op de klok moet kijken: ze zit er, en misschien zit ze er nog maar een paar dagen en misschien zit ze er nog maanden of jaren, maar zeker is: ze zit er op afroep.

Om die reden heeft Neuman ook ongelijk als hij stelt dat “Gorbatsjov het eerste verkeersslachtoffer is” van zijn eigen remweg. Niet Gorbatsjov was het eerste slachtoffer: de eerste slachtoffers waren Stalin, Brezjnev, Tsjernenko, het immobiele systeem dat zij aanvoerden, en hun gelovigen, hun volgelingen, hun klonen, hun gelijkgestemden, de Grisjins, de Romanovs, de Tichonovs die in 1985 nog broederlijk maar zonder twijfel al onheilruikend in Gorbatsjovs politburo zaten. Zij waren de eerste slachtoffers, en het is uitgesloten dat zij ooit terugkomen.

Het is trouwens een misverstand dat de zittende junta van die perestrojka af wil. Dat wil ze niet, want mensen als Krjoetsjkov, Janajev, Pavlov en Pugo zijn wel hardliners en disciplinefanaten, maar ze zijn geen idioten: ze weten dat wat sinds 1985 in het mausoleum van het brezjnevisme is bijgezet, daar ook thuis hoort en niet tot leven kan worden gewekt. Ze koesteren een verlangen naar de sfeer van vroeger - dat zal zeker gelden voor de militairen in de junta - maar ze weten teveel van de economische situatie om dat haalbaar te achten. De junta wil wel degelijk een perestrojka - maar alleen een rustige, een begeleide, en vooral een gecontroleerde perestrojka, een zonder glasnost, zonder persvrijheid, zonder anarchie. Economische en politieke decentralisatie is in de visie van die junta mogelijk, maar heel voorzichtig, stukje bij beetje, op zo'n manier dat het centrum weet dat ze afgestane bevoegdheden in de juiste handen komen.

Het is een mooie droom die een mooie droom zal blijven, want de perestrojka laat zich niet opdelen: een perestrojka zonder glasnost, zonder authentieke decentralisatie en zonder democratisering is gedoemd te mislukken. De hele jaren tachtig zijn de machthebbers in de kleine Oosteuropese landen op zoek geweest naar een gouden sleutel, naar het antwoord op de vraag hoe ze de burger economisch gelukkig en tegelijkertijd politiek onmondig konden houden, hoe ze konden voldoen aan hun verplichting in het ongeschreven contrat social met het volk, waarbij volle winkels politieke rust garandeerden. Het is niet gelukt: toen economisch moest worden hervormd omdat de reserves waren opgebruikt en de rek uit de economie was verdwenen en de regimes dat zonder gelijktijdige politieke hervormingen dachten te kunnen doen, liep het fout: de economie stagneerde. En toen duidelijk werd dat die regimes niet langer konden voldoen aan hun ongeschreven verplichtingen, stond het volk op, verscheurde het het contrat social en stuurde het de machthebbers weg: het bewijs dat economische hervormingen zonder democratisering en politieke vrijheden een tijdje, maar niet eeuwig niet werken.

De junta in Moskou heeft die les niet geleerd. Daarom zit ze er op afroep. En daarom ook is nog nergens bewezen dat Gorbatsjovs beleid niet onomkeerbaar is gebleken. Er is geen werkelijk ander beleid mogelijk. Het is een kwestie van tijd voor het nieuwe regime in Moskou dat merkt. Hoeveel tijd weet niemand.