Sovjet-crisis bedreigt Duitsland als motor Europa

DEN HAAG, 20 AUGUSTUS. Geen wonder dat de beurs van Frankfurt gisteren het heftigste van alle financiële markten reageerde op de val van Michail Gorbatsjov. Duitsland heeft grotere belangen in de Sovjet-Unie dan welk Westers land ook en via de Duitse transmissieband heeft de politieke en economische crisis in de Sovjet-Unie een directe uitstraling op de overige Europese landen.

De dreiging van een burgeroorlog in de Sovjet-Unie, de poging tot terugkeer naar de communistische orthodoxie en het gebleken onvermogen om de commando-economie te hervormen tot een werkende markteconomie vertalen zich in onzekere economische vooruitzichten in de kapitalistische landen. Nu een koude wind uit Moskou is opgestoken en een nieuw IJzeren gordijn wordt opgetrokken achter Polen, Tsjechoslowakije, Hongarije en de Balkan, dreigen nieuwe problemen voor West- en Midden-Europa.

“Wat in de Sovjet-Unie gebeurt, is niet bevorderlijk voor het vertrouwen. Investeringsplannen van ondernemers beslaan een langere termijn en dat vergt stabiliteit”, zegt drs. B. Walschots, research manager van het directoraat Financiële Markten bij de Rabobank in Utrecht.

Walschots onthoudt zich van voorspellingen over de gevolgen van de Sovjet-crisis voor de Europese economie: “Er is nog te veel onduidelijk. We weten niet wat de Sovjet-regering wil, we weten niet hoe de politiek hier zal reageren. Maar elke bedreiging van het herstel in het oosten van Duitsland isschadelijk voor Duitsland en daarmee voor de rest van Europa. Een conjuncturele inzinking in Duitsland zal Nederland zeker merken aan een lagere export. En een hogere Duitse rente voelen we hier ook; de gulden is nu eenmaal nauwelijks los te koppelen van de D-mark.”

Met de crisis in de Sovjet-Unie stapelen voor Duitsland de economische problemen zich op en dat vertaalde zich gisteren in een val van de aandelenkoersen, de obligatiekoersen en de koers van de D-mark. Een traditionele beweging in tijden van internationale spanning deed zich voor: beleggers vluchtten in de dollar en het goud en de D-mark verloor 6 pfennig ten opzichte van de dollar. De Duitse staatsleningen kelderden 150 basispunten (1,5 procent).

Een zwakke munt en lagere obligatiekoersen betekenen hogere rente. En dat is, ook na de beperkte renteverhoging door de Bundesbank van vorige week, geen opwekkend signaal want via het Europese Monetaire Stelsel (EMS) zijn de munten van de overige Europese landen aan de D-mark gekoppeld. Een Duitse renteverhoging gaat als een golf door heel Europa en treft landen in recessie, zoals Groot-Brittannië en Frankrijk, of in een fase van groeivertraging, zoals Nederland en Duitsland zelf.

Hogere rente verhoogt de kosten van staatsleningen en dat bezorgt minister Kok nieuwe tegenvallers terwijl hij bezig is de begroting voor volgend jaar op te stellen. Het treft ook Duitsland zelf, dat als gevolg van de uitgaven voor de Duitse eenwording (DM 140 miljard dit jaar) zijn begrotingstekort heeft zien exploderen naar vijf procent van het bruto nationale produkt. Niet alleen de 273.000 Sovjet-troepen die nog in de ex-DDR zijn gelegerd, maar ook de stijgende kosten van de Duitse eenwording en de zorgen over een mogelijke nieuwe golf immigranten uit Oost-Europa beïnvloeden de Duitse standpuntbepaling ten aanzien van de coup in de Sovjet-Unie.

Daarnaast heeft Duitsland de grootste exposure op de Sovjet-Unie. Er bestaan naar schatting 400 samenwerkingsverbanden van Duitse ondernemingen met Sovjet-concerns. De koersen van Duitse bedrijven die hoopten te profiteren van de komst van een markteconomie in de Sovjet-Unie - zoals Mannesmann AG (pijpleidingen), Siemens, Daimler Benz en Deutsche Bank - zakten op de beurs van Frankfurt gisteren dan ook het meest.

Volgens een woordvoerder van de Deutsche Bank hebben de Duitse banken in totaal een bedrag van DM 37 miljard uitstaan in de Sovjet-Unie. Het grootste deel van dit bedrag betreft handelskredieten die zijn gegarandeerd door de Duitse overheid. Daarnaast heeft de Duitse regering een gift van DM 13,5 miljard aan de Sovjet Unie verstrekt als smeergeld voor de terugtrekking van de Sovjet-troepen uit de ex-DDR. Formeel is dit geld bestemd voor de kosten van de repatriëring en de bouw van woningen voor deze militairen in de Sovjet-Unie. In totaal heeft Duitsland bijna DM 60 miljard aan de Sovjet-Unie toegezegd in de vorm van hulp, gegarandeerde handelskredieten, leningen en giften.

Daarmee is Duitsland verreweg de grootste schuldeiser van de Sovjet-Unie. De buitenlandse schuld van de Sovjet-Unie in harde valuta wordt voor dit jaar op 64 miljard dollar geschat, een forse stijging vergeleken met 1990, toen de buitenlandse schuld ruim 50 miljard dollar bedroeg. Meer dan de helft van de buitenlandse schuld is aan officiële krediteuren, dat wil zeggen Westerse overheden, terwijl 41 procent uitstaat bij particuliere banken.

Een "schuldencrisis', zoals begin jaren tachtig uitbrak als gevolg van het bankroet van Latijns Amerika met een regelrechte bedreiging voor het Westerse bankwezen, is in het geval van de Sovjet-Unie niet waarschijnlijk. De omvang van de Sovjet-schuld ten opzichte van de economie is nog niet excessief. Bovendien heeft de Sovjet-Unie zelf omvangrijke vorderingen uitstaan.

In 1989 had de Sovjet-Unie 138 miljard dollar tegoed van andere landen, waarvan 28 miljard in harde valuta en de rest in niet-convertibele munten. Het grootste deel (ter waarde van 67 miljard dollar) betreft vorderingen op socialistische ontwikkelingslanden zoals Cuba, Vietnam, Laos, Noord-Korea en Afrikaanse landen. Het is onwaarschijnlijk dat de Sovjet-Unie ooit een cent terugkrijgt van deze "broeder-hulp'.

Daarnaast beschikt de Sovjet-Unie over enorme natuurlijke reserves, niet alleen olie en aardgas, maar ook strategische metalen en goud. Westerse deskundigen schatten de goudproduktie in de Sovjet-Unie op 285 ton in 1989, terwijl in de eerste helft van 1990 ter dekking van het gebrek aan deviezen maar liefst 300 ton goud werd geëxporteerd via de goudmarkt in Zürich.