President VS veroordeelt afzetten van zijn oude kameraad, maar voorzichtig; Bush wil deur niet helemaal dichtgooien; "We hebben geen belang bij een nieuwe Koude Oorlog of een verslechtering van de Oost-West-betrekkingen'

WASHINGTON, 20 AUG. President Bush wil de Amerikaanse hulpprogramma's voor de Sovjet-Unie bevriezen zonder terug te keren naar de Koude Oorlog. Bij al zijn veroordelingen van de afzetting van zijn oude kameraad in de wereldpolitiek, Michail Gorbatsjov, bleef hij voorzichtig. “We hebben geen belang bij een nieuwe Koude Oorlog of een verslechtering van de Oost-West-betrekkingen”, aldus Bush in een maandagavond uitgereikte verklaring. De verklaring was beduidend harder van toon dan de eerste verklaring die Bush eerder op de dag had afgelegd in zijn vakantieverblijf in Maine.

Bij afwezigheid van een IJzeren Gordijn en met de aanwezigheid van 290.000 man Sovjet-troepen in het nieuwe Duitsland kan hij niet gauw de deur helemaal dichtgooien. Hij zei te hopen dat de mensen in opstand zouden komen tegen het nieuwe Sovjet-regime. Zolang “onconstitutionele middelen” gebruikt worden in de Sovjet-Unie, “zullen we geen economische hulp steunen”, aldus Bush. Meer specifiek over wat voor hulp wordt stopgezet was de verklaring niet.

Bush veroordeelde het “gebruik van geweld of intimidatie” tegen democratisch gekozen leiders en steunde de oproep van de Russische president Jeltsin tot “herstel van de wettelijk gekozen machtsorganen en het herstel van Gorbatsjov in zijn functie van Sovjet-president”. Hij weigert ook de nieuwe Sovjet-regering te erkennen. Bush wil de omstreden Jeltsin zoveel mogelijk blijven steunen. Zijn veiligheidsadviseur, Brent Scowcroft, zei niettemin dat de coup “een interne ontwikkeling in de Sovjet-Unie is waar de Verenigde Staten niet rechtstreeks bij zijn betrokken”. De diplomatieke betrekkingen tussen de VS en de Sovjet-Unie blijven gehandhaafd, hetgeen een zekere erkenning inhoudt.

Maandagochtend gebruikte president Bush zijn telefoonketen van internationale leiders voor informatie en coördinatie. Hij belde met onder anderen bondskanselier Helmut Kohl, president Mitterrand, premier John Major, premier Andreotti en premier Mulroney. Na een korte persconferentie verliet hij zijn buitenverblijf in Kennebunkport aan de kust van Maine om in Washington bij zijn medewerkers en kabinetsleden zijn licht op te steken over de situatie in de Sovjet-Unie en de economische betrekkingen met dat land. Vandaag neemt hij de eed af van de nieuwe Amerikaanse ambassadeur in de Sovjet-Unie, Robert Strauss, die meteen naar Moskou vertrekt.

Door zijn tijdelijke verblijf in Washington ontkwam Bush aan de uitlopers van de orkaan Bob die zijn 26 kamers tellende buitenverblijf na zijn vertrek heeft geteisterd. Zijn familie ging meer landinwaarts in Maine schuilen en het zomerverblijf werd dichtgespijkerd.

Bush arriveerde in een zweterig Washington dat wegens de vakantieperiode vrijwel leeg is. Beleidsmakers moesten uit hun zomerverblijven komen, om hun oordeel te vellen over de nieuwe wereld zonder Michail Gorbatsjov als spil voor het populaire buitenlandse beleid van president Bush. Congresleden zijn in hun districten gebleven om van hun reces te genieten. Het Amerikaanse nieuws over de Moskouse machtsovername kwam ook langzaam op gang. Het werd zondagnacht om kwart voor twaalf bekend, maar de Amerikaanse televisie bleef bij de oude talkshowprogramma's die onder andere de vraag behandelden of Elvis nog leeft. Ook het gebruikelijke commentaar van politici en specialisten kwam naar Amerikaanse maatstaven buitengewoon laat.

Het bevriezen van Amerikaanse hulp aan de Sovjet-Unie is vooral symbolisch. De Amerikaanse hulp aan de Sovjet-Unie is al gering omdat Bush weinig vertrouwen had in de hervormingsplannen van Gorbatsjov. De hulp concentreert zich op technische bijstand.

De meeste economische steun aan de Sovjet-Unie moest nog komen in de vorm van handelsconcessies en kredieten voor hoog-technologische export naar de Sovjet-Unie. Tijdens de topconferentie in Moskou eind juli heeft president Bush beloofd dat hij het vorig jaar in Washington ondertekende handelsverdrag aan de Senaat ter ratificatie zou voorleggen. Door problemen in de Baltische staten en het uitblijven van een Sovjet-emigratiewet had de Senaat het verdrag nog steeds niet behandeld. Ook zou Bush de status van meest-begunstigde handelspartner aanbevelen voor de Sovjet-Unie, wat wil zeggen: lagere handelstarieven bij Sovjet-export naar de Verenigde Staten. Bijna alle landen hebben die status en Gorbatsjov beschouwde die als een belangrijke symbolische stap. Veel meer dan extra wodka-inname door de Amerikanen zou het voor de Sovjet-Unie niet hebben opgeleverd. Nu zal de Senaat de behandeling van de handelswet en de status van meest-begunstigde handelspartner voor de Sovjet-Unie weer uitstellen.

Amerikaanse functionarissen laten nog in het midden of de Sovjet-Unie nog de beloofde 900 miljoen dollar krediet krijgt om Amerikaans graan te kopen. Dit is ook een steunprogramma voor berooide Amerikaanse graanboeren, dus populair bij Congresleden uit het platteland. Over zes weken vervalt de volgende kredietsom. Intrekken van krediet zou de nieuwe leiders treffen, omdat ze de bevolking dan niet van eten kunnen voorzien.

President Bush zei gistermorgen dat hij wil vasthouden aan het eind vorige maand in Moskou getekende START-verdrag ter beperking van kernwapens voor de lange afstand. “Het verdrag is duidelijk in het belang van de Verenigde Staten en ze zeiden dat alle verdragen zullen worden gehoorzaamd en dat is goed.” Sovjet-ambassadeur Komplektov had bij een bezoek aan het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken gezegd dat de Sovjet-Unie alle aangegane internationale verplichtingen zou nakomen. Toch zeiden Congresleden gisteren al dat ze waarschijnlijk niet over zullen gaan tot behandeling en dus ratificatie van het START-verdrag. Wapenbeheersingsverdragen zijn altijd in gijzeling gehouden voor het algehele Oost-West-klimaat. Als opstanden in de Baltische republieken bloedig worden onderdrukt, zal er in de Senaat weinig animo zijn voor ratificatie. Zo werd ratificatie van het SALT II-verdrag in 1979 op de lange baan geschoven toen de Sovjet-Unie Afghanistan was binnengevallen.

Senator Howard Metzenbaum van de commissie voor inlichtingen was er teleurgesteld over dat Amerikaanse inlichtingenspecialisten hem nooit voor een coup hadden gewaarschuwd. Volgens Sovjet-specialisten was de vandaag geplande ondertekening van het Unieverdrag, waarbij grote bevoegdheden aan de Sovjet-republieken zouden worden overgedragen, aanleiding tot de plotselinge machtsgreep.

De meeste Amerikaanse Sovjet-deskundigen denken dat de staatsgreep zal mislukken. Sovjet-specialist Dimitri Simes vindt dat de coup overhaast en slecht is voorbereid en hij verwacht dat het comité niet zal slagen, al vreest hij wel bloedvergieten bij een burgeroorlog. “Ze hadden beter kunnen wachten op de winter, als door groeiende voedseltekorten de ontevredenheid groter zou zijn geworden en ook Jeltsin geen resultaten zou boeken. Dan zouden de Sovjet-burgers misschien voldoende wanhopig zijn om elke nieuwe gezagsvorm te accepteren”, zei Simes voor de Amerikaanse televisie. Volgens de van de KGB overgelopen Viktor Sheymov is maandag een zeer ongebruikelijke dag voor een coup omdat dan de straten gevuld zijn met mensen die in de stad werken. “Normaal gebeurt het op vrijdag of op zaterdag”, zei hij.

“We weten nog helemaal niet of de coup succesvol zal zijn. Het beeld is heel wazig”, zei Condoleezza Rice die tot maart dit jaar nog de adviseur voor Sovjet-zaken van president Bush was. Nu doceert ze politieke wetenschappen aan de universiteit van Stanford. “Het was een putsch van de rechtervleugel”, zegt ze. “Ze wilden zich niet houden aan door Gorbatsjov aangegane verplichtingen, die sommigen vernederend vonden. Het is belangrijk voor de Westerse bondgenoten om niet in paniek te raken en de mensen uit Centraal-Europa gerust te stellen. We moeten niet te snel met luide verklaringen komen, maar het is tijd voor stille diplomatie.”