"Opstaan tegen dictatuur'; Dramatische oproep van Sjevardnadze

MOSKOU, 20 AUG. Edoeard Sjevardnadze, de voormalige Sovjet-minister van buitenlandse zaken, heeft gisteren de Sovjet-bevolking opgeroepen tot geweldloos verzet tegen de nieuwe leiding in Moskou.

Al degenen die tegen “de terugkeer van het totalitarisme” zijn, aldus Sjevardnadze, moeten “in het belang van de hele mensheid opstaan tegen deze vreselijke dictatuur en dit totalitaire regime”.

Sjevardnadze verklaarde dat zijn eerder dit jaar opgerichte Beweging voor Democratische Hervormingen zich plaatst achter de oproep van Boris Jeltsin tot een algemene staking. De vroegere minister, die in december aftrad uit protest tegen het gevaar van een dictatuur, zei tijdens een inderhaast belegde persconferentie dat de nieuwe machthebbers in Moskou “demagogische beloften doen” waaraan zij zich niet zullen kunnen houden. De afzetting van Gorbatsjov bestempelde de oud-minister als “een nationale tragedie” en “politiek avonturisme”, die “een verslechtering van de situatie en een afglijden naar de burgeroorlog” kunnen inluiden. Bovendien kan de coup het hele ontwapeningsproces torpederen. Daarom zou het Westen zoveel mogelijk solidariteit moeten opbrengen met de zaak van Gorbatsjov en de Sovjet-democratie.

Eerder gisteren al schaarden Sjevardnadze en Aleksandr Jakovlev, met Gorbatsjov de belangrijkste architect van de perestrojka, zich gezamenlijk achter Jeltsins oproep tot een staking. Ze riepen het Westen op overal “comités voor steun aan de democratie in de Sovjet-Unie” te stichten. In een verklaring noemden ze de machtsgreep in Moskou “verraad aan de belangen van het volk, de vrijheid en de democratie”.

Behalve in Rusland en in de Baltische landen is in de meeste Sovjet-republieken terughoudend gereageerd op de afzetting van Gorbatsjov. De enige leider van een republiek die zich onomwonden achter Gorbatsjovs afzetting schaarde was president Moetabilov van Azerbajdzjan. In Iran, waar hij op bezoek is, noemde hij tegenover het Iraanse persbureau IRNA de afzetting van Gorbatsjov “het natuurlijke gevolg van het beleid dat de afgelopen jaren in de Sovjet-Unie tot chaos heeft geleid”. “We verwelkomen de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie,” aldus Moetabilov.

In andere Sovjet-republieken was men afwachtend. De Oekraïense president Leonid Kravtsjoek riep op tot kalmte en terughoudendheid en pleitte tegen het houden van stakingen. De Kazachse president Nazarbajev liet zich in dezelfde zin uit. Hij vroeg zijn burgers “rustig te blijven en af te zien van emotionele of overhaaste reacties” omdat die “de ernstigste sociale onrust” teweeg zouden kunnen brengen. Nazarbajev had eigenlijk vandaag in Moskou moeten zijn om er met Jeltsin en Gorbatsjov het Unieverdrag te ondertekenen.

In Kirgizië gaf de president, Askar Akajev, een verklaring uit waarin hij zei “te hopen op een overwinning van het gezond verstand en de democratie”.

In Moldavië is door de regering of president Snegur niet duidelijk gereageerd op de staatsgreep in Moskou. Wel gaf een van de leiders van de republiek, Ion Hadirca, hervormingsgezind parlementariër, een verklaring uit waarin de afzetting van Gorbatsjov werd veroordeeld als “een illegale staatsgreep”. “Wij veroordelen de coup en zullen niet toestaan dat de gevolgen ervan zich uitstrekken tot de Moldavische republiek,” aldus Hadirca.

In Leningrad, waar het nieuwe regime de democratisch gekozen hervormingsgezinde burgemeester Sobtsjak heeft afgezet, riep gisteren de gemeenteraad de Russische president Jeltsin op “de wettige orde te herstellen”. Jeltsin, aldus de verklaring, is de “enige wettig geïnstalleerde leider” die op het grondgebied van de Russische republiek nog in functie is. (Reuter, AFP, Reuter)