Nieuwe gezicht van de KGB was "slechts camouflage'

De deelname van de KGB aan de staatsgreep van orthodoxe communisten in de Sovjet-Unie is volgens Westerse inlichtingendiensten slechts een bewijs van de juistheid van hun analyses. “Ondanks een publiciteitscampagne is de KGB altijd "zwaard en schild' van de partij gebleven met chef Vladimir Krjoetsjkov als ouderwetse ijzervreter”, meent een hoge westerse inlichtingen-ambtenaar.

Glasnost en perestrojka drongen de KGB, volgens schattingen van buitenlandse diensten 300.000 tot 450.000 man sterk, in een dubbelhartige rol. Zo deinde het commissariaat mee op de golven van ontspanning: topman Krjoetsjkov dineerde in alle openheid met collega's van de CIA in een restaurant in Washington, bracht een pr-film over zijn apparaat in omloop, richtte een speciale voorlichtingsafdeling op en ontving vorig jaar een delegatie van Amerikaanse journalisten.

Tegelijkertijd kon dit publiciteits-repertoire niet verhullen dat de organisatie en werkwijze van de KGB nauwelijks werden gewijzigd. Alleen het beruchte Hoofddirectoraat Dissidenten werd in 1989 hervormd tot een eenheid die zich ging toeleggen op bestrijding van terrorisme, georganiseerde misdaad en "nationaal extremisme', maar de overige naar schatting vijftien hoofddirectoraten bleven in tact. “De KGB behoudt zijn beroepsmatige uitgangspunten”, zei Krjoetsjkov in 1989.

Het Hoofddirectoraat Grenstroepen wordt nog steeds een omvang van 200.000 tot 300.000 man toegedicht. Het Hoofddirectoraat Beveiliging Binnenland telt volgens westerse schattingen 80.000 manschappen, waarvan vermoedelijk nu een deel is ingezet, onder meer bij het lamleggen van media.

"De organen', zoals de KGB in de Sovjet-Unie wordt genoemd, zijn steeds gevrijwaard van bezuinigingen. Waar personeelsleden van ambassades in het buitenland werden teruggeroepen, behielden KGB-officieren hun post. Vooral met het oog op industriële spionage, die volgens Westerse diensten sterk toenam, bleef het Eerste Hoofddirectoraat Inlichtingen Buitenland met circa 15.000 officieren op peil. “De professionaliteit en actieradius is eerder toegenomen”, zegt een hoge inlichtingen-ambtenaar in het Westen.

In de Sovjet-Unie zelf heeft de KGB met straffe hand de rijen gesloten gehouden. Om het aantal lekkages en overlopers te beperken, verhoogde het commissariaat de eigen discipline en controle, ook met behulp van interne overplaatsingen en veroordelingen. “De organisatie bezit nog steeds een gigantische informatie-positie. Men weet wie verzet biedt en wie niet, en daarom speelt de dienst bij deze staatsgreep een zeer belangrijke rol”, meent een Westerse inlichtingen-officier. Als bewijs voor de invloed van de KGB ziet hij ook de rol van Boris Pugo, de voormalig KGB-chef in Letland die minister van binnenlandse zaken werd en nu deel uitmaakt van het comité dat de staatsgreep leidt.

KGB-chef Krjoetsjkov legde vooral het afgelopen jaar, mede als gevolg van het nieuwe publiciteitsbeleid, steeds meer politieke verklaringen af. “De Sovjet-Unie dreigt uiteen te vallen”, zei hij eind vorig jaar zonder aarzeling. Daarmee zinspeelde hij op een uitschakeling van lokale en regionale niet-communistische bestuurders en ondermijnde de positie van president Gorbatsjov die zich in zijn ogen ook te toeschietelijk jegens het Westen opstelde.

De KGB-chef wist de positie van zijn apparaat verder te versterken met een aantal volmachten. In de strijd tegen de "economische sabotage' in eigen land en wegens het toezicht op de voedseldistributie mocht de dienst overal personen controleren en huiszoekingen uitvoeren, zonder rechterlijke toetsing voor- en achteraf. Voorts deed de KGB moeite om de reputatie van Boris Jeltsin te beschadigen, onder meer door een onderzoek in te stellen naar de betrokkenheid van de republiek Rusland bij een valuta-transactie van 7,1 miljoen dollar.

Niet voor niets ontsloeg de dienst vorig jaar generaal Oleg Kaloegin, voormalig KGB-chef in de Verenigde Staten, wegens zijn kritiek op de uitblijvende hervormingen binnen de KGB. Kaloegin meende dat de dienst "nog altijd op basis van stalinistische methoden' opereert: “Het nieuwe gezicht is camouflage.”