Machtspositie ten opzichte van Sovjet-Unie bedraagt 60 miljard D-mark; Eisen Duitsland zijn niet zonder bluf

DEN HAAG, 20 AUG. Kanselier Kohl en minister Genscher hebben gisteren geprobeerd de regie voor de Westerse reacties op de machtsovername in Moskou naar zich toe te trekken.

Helmut Kohl telefoneerde de hele dag met collega's in de wereld en verkondigde aan het eind van de middag tijdens een persconferentie vier eisen aan het nieuwe regime, die waren bedoeld als richtsnoer voor de vergadering van de twaalf EG-ministers vandaag in Den Haag en voor die van de NAVO-ministers later deze week. Hans-Dietrich Genscher voegde daar als voorlopige tactiek de sterke Duitse hoop aan toe dat de omwenteling mislukt, dat het Sovjet-volk naar het model-Leipzig de straat op gaat en de tanks krachteloos maakt, dat deze boze droom vervliegt.

De beide Duitse leiders spraken onafhankelijk van elkaar, zoals gebruikelijk binnen de zakelijke, kille en concurrerende verhouding die zij met elkaar hebben. Maar de vanzelfsprekendheid waarmee zij, naast Washington, het leiderschap in deze crisis claimden berust voor hen beiden op dezelfde calculatie van de Duitse machtspositie tegenover Moskou - met of zonder Gorbatsjov. De Duitse televisie kapitaliseerde de omvang van die machtspositie gisteravond even nauwkeurig: de som van alle gedane betalingen, toezeggingen, schenkingen, kredieten, kredietgaranties van Duitsland tegenover de Sovjet-Unie is zestig miljard D-mark.

Ondanks alle geschoktheid over de gebeurtenissen klonk in de reacties van de Duitse leiders een onmiskenbare zelfverzekerdheid door dat de nieuwe machthebbers in Moskou weliswaar veel van plan kunnen zijn, maar dat de Sovjet-economie een chaos blijft en zonder Duitse hulp niet van de grond komt.

De "sleutel' tot de Duitse hereniging, die Gorbatsjov aan Kohl in juli vorig jaar in Moskou en vervolgens in de Kaukasus overhandigde, kan Janajev hem niet afnemen. Het "Generalvertrag' tussen Duitsland en de Sovjet-Unie van november geldt en de terugtrekking van de resterende 273.000 Sovjet-soldaten op Duitse bodem gaat gewoon door. Anders gaat de geldkraan dicht.

De vier eisen die Kohl aan het eind van de middag voor de pers voorlas hadden dan ook iets van simpele vaststellingen. Hij haalde nog één keer nadrukkelijk aan hoezeer Duitsland Gorbatsjov blijvende dank verschuldigd is en hij legde vervolgens zijn kaarten op tafel: alle verdragen gelden, de mensenrechten worden geëerbiedigd zoals is afgesproken in de Slotakte van Helsinki en in het Handvest van Parijs van vorig jaar, de ontwikkeling naar een stabiele vrede dient normaal doorgang te vinden, met inbegrip van de uitvoering van ontwapeningsovereenkomsten, en de Sovjet-Unie kan alleen op steun van Duitsland en de andere Westerse landen blijven rekenen bij een voortgaand proces van hervorming en democratisering in het land.

Het eisenpakket is niet geheel zonder bluf, want als Moskou zich wèl houdt aan de afspraken over terugtrekken van zijn soldaten uit de voormalige DDR, maar niet de democratisering in eigen land voortzet, kan de Duitse regering niet de betalingen van vijftien miljard mark en meer bevriezen, die als tegenprestatie voor die terugtrekking zijn afgesproken. Het geld gaat voornamelijk naar woningbouwprojecten voor onderdak voor de terugkerende troepen.

In de Duitse residentie is men er zich van bewust dat deze betaaldwang tegenover Moskou tot onenigheid kan leiden met de bondgenoten, die, zeker als het nieuwe regime doorgaat met het terugdraaien van hervormingen, bereid zullen zijn tot sterkere reacties, zoals bevriezing van de hulp.

“Kohl en Genscher weten dat we in zekere zin met ons hoofd in een strop zitten wat dat betreft: als we wèl betalen worden de bondgenoten boos; doen we het niet dan blijven we met die Sovjet-troepen zitten”, aldus een zegsman. Anderen in Bonn speculeren erop dat Moskou niet anders kan dan deze troepen terughalen. “Als wij de Sovjet-soldaten simpelweg geen soldij meer betalen, lopen ze over of ze worden juist extra snel teruggehaald om een algehele en pijnlijke desertie te voorkomen”, luidt hun stelling. Kanselier Kohl is echter geen man voor dergelijk avonturisme.

De Duitse leiders weten dat hun opstelling tegenover de Sovjet-Unie in het verleden geregeld aanleiding heeft gegeven tot wantrouwen en kritiek bij de bondgenoten. Gorbatsjov was (en is) in de wereld populair, maar het mateloze enthousiasme waarmee hij in de zomer van 1989, toen er nog geen sprake was van de val van de Muur of van hereniging, in Duitsland werd onthaald, was ongekend en in veler ogen in Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten verontrustend. De begrippen "Gorbimanie' en zelfs "Gorbasme' werden toen geboren.

In hoeverre kanselier Kohl en minister Genscher in de komende tijd hun gisteren voor de camera's getoonde zelfverzekerdheid behouden is de vraag. Genscher heeft zijn politieke lot vrijwel verbonden met voortgang van hervormingen en democratisering van de Sovjet-Unie. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij gisteren hardnekkig, maar tevergeefs, bleef proberen aanhangers van Gorbatsjov te pakken te krijgen: Sjevardnadze, Jakovlev, Bessmertnych.

Genscher wil het ondenkbare niet denken en speculeert op een volksopstand, zoals in zijn geboorteland de DDR in november 1989. En Kohl suggereert als een echte staatsman dat hij de zaak zodanig onder controle heeft dat hij rustig, na een halve dag in Bonn zijn bevelen te hebben uitgedeeld, kan terugkeren naar zijn vakantieoord Sankt Gilgen in Oostenrijk.