Liberalisering van verkoop technologie aan de Sovjet-Unie wordt twijfelachtig

ROTTERDAM, 20 AUG. De laatste ontwikkelingen in de Sovjet-Unie maken het onzeker of de voor 1 september aanstaande geprogrammeerde liberalisering van technologieverkopen aan het voormalige Oostblok zal doorgaan.

Afgelopen mei besloot de in Parijs gevestigde Cocom (Coordinating Committee for Multilateral Exportcontrol, waarbij 17 Westerse industriële naties zijn aangesloten) in verband met het einde van de Koude Oorlog tot een drastische beperking van het aantal produkten dat behoudens speciale toestemming niet naar Oost-Europa en China mag worden geëxporteerd. Besloten werd om de oude lijst van 120 gecontroleerde goederen met ongeveer tweederde terug te brengen en de produktiecatagorieën te stroomlijnen. Maar zegslieden uit het Cocom-circuit houden rekening met nieuw Cocom-beraad later deze maand om de voorgenomen liberalisering per 1 september ongedaan te maken. Het wachten is op besluiten die de Amerikaanse en Europese leiders weldra zullen nemen en op de uitslag van de machtsstrijd in de Sovjet-Unie.

De Cocom houdt zich vanouds bezig met het verhinderen de de export van militair relevante technologieën naar de Sovjet-Unie en zijn vroegere bondgenoten. Vorig jaar juni besloot deze organisatie al naar aanleiding van de bevrijdende ontwikkeling in Oost-Europa om de lijst met gecontroleerde exportprodukten met eenderde te verminderen. Toen werd afgesproken om in februari '91 opnieuw bijeen te komen voor het nemen van verdergaande liberaliseringsmaatregelen. Men sprak zelfs al over het einde van de Cocom.

Dat overleg leverde echter niets op omdat de Cocom-landen - de Navo-landen plus Australië en Japan - het niet eens konden worden over de mate van liberalisering voor met name computers en telecommunicatie-uitrusting, de twee meest gevoelige sectoren. Daarbij stonden de meer liberale Westeuropeanen tegen de meer behoudende Amerikanen en Britten.

De overwachte onenigheid werd vooral veroorzaakt door de Golfoorlog die aantoonde hoe vaag de scheiding is tussen militaire en civiele technologie. Zo bleek de geallieerde luchtmacht niet in staat om Saddam Husseins ondergrondse communicatiesysteem van optische vezels uit te schakelen. Ook de afluistermogelijkheden bleken beperkt. Dus kantten de Verenigde Staten zich afgelopen februari tegen de overdracht van die communicatietechnologie aan de Sovjet-Unie. Hetzelfde gold voor nachtkijkapparatuur, hoogwaardige computers, speciale freesbanken, navigatietechnologie enz. Ook Moskou's interventie van begin dit jaar in de Baltische republieken herinnerden aan de breekbaarheid van het politieke hervormingsproces in de Sovjet-Unie.

çAmerikaanse en Europese functionarissen lieten toen al weten dat de Cocom gereed was om afgeschafte controlemaatregelen weer snel uit de kast te halen als de Sovjet-Unie in de richting van een miltaire dictatuur zou koersen. Uiteindelijk kwam eind mei in Parijs een compromis uit de bus waarbij het aantal gecontroleerde produkten uit Cocom's zogenaamde "kernlijst' van civiele technologieën met militaire gebruiksmogelijkheden met 50 procent zou worden teruggebracht. Wat dus volgt op de besnoeiing van 33 procent die al in juni 1990 overeen was gekomen. Zo zou bij voorbeeld de export van de meeste microcomputers en van straal-verkeersvliegtuigen naar het voormalige Oostblok geheel worden vrijgelaten. Hetzelfde gold voor de meeste laser-apparatuur en wetenschappelijke instrumenten. Maar zaken als optische vezels, nachtzichtapparatuur en warmtebeelduitrusting - sleutelelementen in het succes van de operatie Desertstorm - zouden op de verboden lijst blijven.

In het afgelopen mei beklonken compromis werd ook de "nationale discretie'-formule geïntroduceerd waarbij het besluit over het al of niet exporteren van bepaalde geavanceerde apparatuur aan de individuele regeringen van Cocom-landen werd overgelaten. Verder kregen de Oosteuropese landen Hongarije, Polen en Tsjechoslowakije een speciale behandeling. Voor hen gelden lichtere restricties dan voor de Sovjet-Unie en aanvragen voor export van gevoelige apparatuur naar deze landen worden ook sneller afgehandeld. De drie Oosteuropese landen hebben de Cocom op hun beurt beloofd eigen export-controlesystemen op te zetten om te voorkomen dat Westerse technologie wordt doorgesluisd naar de Sovjet-Unie. En als dat lukt zal dat, volgens de Amerikaanse Cocom-afgevaardigde Allan Wendt, leiden tot een spoedig en volledig einde van alle exportrestricties naar Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije.

HANDELSCIJFERS NEDERLAND - SOVJET-UNIE

Invoer uit de Sovjet-Unie eerste 5 maanden (x ƒ 1 miljoen) 1990 1991 Voeding en Levende dieren8,35 7,15 Dranken en Tabak 1,32 0,56 Grondstoffen 255,82 65,16 Minerale Brandstoffen e.d. 2213,11 653,47 Dierl. en Plant. vetten 4,25 - Chemische prod.74,9623,90 Fabrikaten151,00 68,12 Machines en Vervoermat. 48,2617,37 Div. gefabr. goed. 25,337,72 Niet afz.gen.goed. 8,27 0,04 Totaal 2790,69 843,48

Uitvoer naar de Sovjet-Unie eerste 5 maanden (x ƒ 1 miljoen) 1990 1991 Voeding en Levende dieren235,50 151,00 Dranken en Tabak 8,86 4,80 Grondstoffen 19,358,32 Minerale brandstoffen e.d. 0,57 0,08 Dierl. en Plant. vetten 10,040,35 Chemische prod.304,65 151,62 Fabrikaten65,2320,63 Machines en Vermoermat. 313,82 112,43 Div. gefabr. goed. 92,9030,83 Niet afz. gen. goed 1,39 2,09 Totaal 1052,31 482,14

De totale invoer van Nederland had in 1990 een waarde van 229,2 miljard gulden, waarvan het aandeel uit de Sovjet-Unie 0,4 procent bedroeg.Dat jaar werd door Nederland voor 239,4 miljard gulden geëxporteerd; daarvan ging 1,2 procent naar de Sovjet-Unie.