"Ik heb nog nooit een generaal gezien die een koe kon melken'

TALLINN, 20 AUG. In Estland, Letland en Litouwen bereidt men zich voor op het ergste na de coup van de haviken in Moskou, die mede lijkt te zijn doorgezet om de rebellerende Sovjet-republieken binnen de Unie te houden.

De ontwikkelingen van gisteren bevestigen de vrees dat de nieuwe leiders in het Kremlin het hardst zullen uithalen naar de voor onafhankelijkheid strijdende Baltische staten.

In Litouwen hebben Sovjet-troepen de wegen naar de hoofdstad Vilnius geblokkeerd, de telefooncentrale overgenomen en de lijnen naar het Westen afgesloten. In de praktijk is het overigens nog wel mogelijk contact met het Westen op te nemen. Journalisten in Litouwen hebben ook gemeld dat militaire bevelhebbers in een aantal kleinere steden in Litouwen plaatselijk de noodtoestand hebben afgekondigd en hun voornemen kenbaar hebben gemaakt om de macht over te nemen van de plaatselijke autoriteiten.

Volgens een woordvoerder in Litouwen zijn er in en rond Vilnius ook verplaatsingen van tanks waargenomen. Sovjet-paratroepen hebben zich gistermorgen toegang verschaft tot de Litouwse radio- en televisiestations in Kaunas. Tegen twee uur 's middags waren alle uitzendingen gestopt.

Binnen enkele uren na de machtswisseling in het Kremlin hadden de Sovjet-autoriteiten de haven van Tallinn gesloten waardoor de vracht- en veerdiensten naar Scandinavië werden beperkt. Later op de dag openden ze de haven weer en stonden ze de veerboten op Zweden en Finland toe hun diensten te hervatten.

In Tallinn hebben versterkingen van de Estlandse politie gewapend met kalasjnikovs zich in het parlementsgebouw opgesteld. Estse eenheden van de burgerbescherming verdedigen de centrale televisie- en radiostations tegen mogelijke Sovjet-aanvallen.

In Letland meldde het ministerie van buitenlandse zaken dat er gisteren door Zwarte Baretten, de troepen van het Sovjet-ministerie van binnenlandse zaken, werd gepatrouilleerd op bruggen in Riga. De Baltische Nieuwsdienst, die is gevestigd in Tallinn, bericht ook over troepenbewegingen rond Riga, maar hoge functionarissen in Letland hadden gisteravond deze berichten nog niet bevestigd. De laatste berichten wijzen er ook op dat het Litouwse televisiestation was bezet door Sovjet-paratroepen.

Het hoofd van het Baltische militaire commando, de Sovjet-generaal Fjodor Koezmin, heeft de Baltische leiders gisteren meegedeeld dat de noodtoestand was afgekondigd in de drie Baltische republieken. Generaal Koezmin zou de Estse president hebben verteld dat alle regeringsbeslissingen nu goedgekeurd moeten worden door hemzelf. President Landsbergis van Litouwen zei dat hem was verteld dat alle eenheden van de burgerbescherming onmiddellijk moesten worden ontwapend. In reactie op de overname van de communicatiepunten op de vroege maandagochtend heeft Landsbergis de inwoners van Vilnius opgeroepen om het parlementsgebouw te beschermen. Het officiële Litouwse voorlichtingsdienst meldde dat zich tegen de namiddag verscheidene duizenden mensen zich hadden verzameld voor het parlementsgebouw. Andere ambtenaren in Vilnius suggereerden dat de Litouwers een programma van massale burgerlijke ongehoorzaamheid zouden beginnen als reactie op een overname van de Soviet-Unie.

President Landsbergis zei in een boodschao aan het Westen dat de Sovjet-troepen “de levens en de sociale orde van het volk van Litouwen bedreigen”. Hij vroeg de wereld “te voorkomen dat er aan de kust van de Oostzee een herhaling komt van de traditie van Boedapest en Praag”. De Estse minister van buitenlandse zaken zei gisteren in Finland dat het leger niet in staat zal zijn een minimale economische stabiliteit te garanderen: “Ik heb nog nooit een generaal gezien die in staat was een koe te melken”, zei hij.

Op straat in Tallinn gaven Esten uiting aan hun ontzetting en bezorgdheid. “Natuurlijk zijn we bang”, zei een 21-jarige Est bij het parlementsgebouw. Anderen vonden het daarvoor te vroeg: “Ik heb er vertrouwen in dat we toch onze onafhankelijkheid zullen krijgen. Ik ben bezorgd over mijn moeder. Zij heeft de overname van de Sovjet-Unie meegemaakt in 1940 en zij heeft gehuild toen twee jaar geleden de Estse vlag werd gehesen. Ik weet niet of zij kan verdragen dat die vlag weer naar beneden wordt gehaald.”

Leiders van de Russische minderheden die steeds een onverzoenlijk standpunt hebben ingenomen tegen de onafhankelijkheid van de Baltische staten, hebben hun steun betuigd aan het staatscomié van de noodtoestand. Volgens Vladimir Lebedez, hoofd van de kleine pro-Moskoufactie in het Estse parlement is de staatsgreep “een hoopvol teken”. “Als de regering niet garant kan staan voor de wetten en de grondwet, dan moet de regering gaan.” Uit de meest recentie opiniepeilingen blijkt overigens dat minder dan een derde van de Russen in de Baltische staten de zich verzet tegen de Baltische onafhankelijkheid. Waarschijnlijk zullen maar weinigen zonder voorbehoud hun steun geven aan de Moskouse marionetten die wellicht straks de macht overnemen in de drie Baltische hoofdsteden.

Voorlopig stelt men zijn hoop op Jeltsin. “Wat er in de Baltische staten gebeurt hangt af van wat er met Jeltsin en het Russische parlement gebeurt”, zegt een Est gisteren. Mat Laar, lid van het Estse parlement, voegt daaraan toe dat als de Sovjet-troepen erin slagen Jeltsin af te zetten, de Estse onafhankelijkheidsbeweging waarschijnlijk ondergronds zal gaan. Laar: “Wij zullen onze beweging dan zo moeten leiden als Solidarideit in Polen in de jaren tachtig. Het zal een vreedzame beweging zijn.”