Het bewind van Michail Gorbatsjov is niet onomkeerbaar gebleken; Slachtoffer op de lange remweg

Op het eerste gezicht lijkt de machtsgreep in Moskou een putsch die al diegenen heeft verrast die ervan uitgingen dat de leuzen "perestrojka' en "glasnost' een ontwikkeling typeerden in de Sovjet-Unie die onomkeerbaar was.

Het is nog erg vroeg en het kan er best op uitdraaien dat zo'n eerste indruk ook de juiste is. Maar toch is het verstandig nog eens in herinnering te roepen, waarom Michail Gorbatsjov zes jaar geleden besloot de koers van het Kremlin te verleggen. Hij deed dit naar alle waarschijnlijkheid niet - en zeker niet in de eerste plaats - uit liefde voor de democratie, nog minder uit gebrek aan patriottisme, of om zichzelf, eerst alleen als leider van een communistische partij in de Sovjet-Unie en later ook als president van de Sovjet-Unie, een gemakkelijk leven te gunnen. Nee, Gorbatsjov zag dat de gerontocratie die hem was voorafgegaan, de gebreken van het socialistische systeem alleen maar had verergerd. Hij besefte dat zijn land te lang had vastgehouden aan verouderde prioriteiten, te veel hooi op de vork had genomen en als gevolg hiervan hard bezig was af te glijden naar de status van een ontwikkelingsland.

De tijd was voorbij, waarin de Sovjet-Unie kon hopen èn een militaire supermogendheid te blijven èn de concurrentie met de high-tech-landen van Noord-Amerika, Japan en West-Europa aan te kunnen èn haar bevolking adequaat te voeden, te kleden en te huisvesten èn de privileges en de bevoegdheden van een autoritaire partij te handhaven. Gorbatsjov leek het meeste succes te hebben met een drastische verkorting van zijn militaire front: een zekere ontruiming van Afghanistan, opheffing van bepaalde overzeese bases, het op vrije voeten stellen van Midden- en Oost-Europa (met op termijn terugtrekking van de Sovjet-strijdkrachten) en het toestemmen in wapenbeheersings- en ontwapeningsverdragen, waarvan sommige overigens heel wat minder drastisch van karakter waren dan op het oog leek.

Iets minder succesvol was Gorbatsjov bij het verkleinen van de technologische achterstand die de Sovjet-Unie op de landen van de Eerste Wereld heeft. Niemand zal de Sovjet-Unie haar kwaliteiten op wetenschappelijk en technisch gebied ontzeggen, maar ten eerste werden deze kwaliteiten veelal verspild aan de strijdkrachten en het veiligheidsapparaat en ten tweede bevond en bevindt de Sovjet-Unie zich, door de bank genomen, niet echt in de voorhoede van de technologische opmars. De Cocon, het orgaan dat in de voorbije jaren moest verhinderen dat de allergevoeligste produkten en gegevens uit het Westen en uit Japan afvloeiden naar (of binnengesmokkeld werden in) de Sovjet-Unie en China, heeft zijn lijst met verboden vruchten wel flink ingekort, maar de meest begeerde produkten blijven nog altijd buiten hun handbereik.

De verbetering van de levensstandaard in de Sovjet-Unie is tot dusver een vrome wens gebleven. Er waren steeds meer geluiden hoorbaar van Sovjet-burgers die lak hadden aan politieke vrijheden, als dit betekende dat zij hun maag nog minder goed konden vullen dan in de "oude tijd'. Ook de berichten over afscheiding en etnische wrijvingen hebben in dat segment van de bevolking onrust en onvrede veroorzaakt. Het is ongetwijfeld naar dit soort overwegingen dat de nieuwe heersers in het Kremlin verwijzen, als zij zeggen dat zij gevolg geven aan de wensen van "een meerderheid in de bevolking'. Gorbatsjovs pogingen om het Westen te bewegen tot omvangrijke donaties aan de Sovjet-economie hadden tot het moment van zijn politieke val, geen succes gehad. Hij keerde, om het maar voorzichtig uit te drukken, met gemengde gevoelens terug van zijn onderhoud met de G7-landen in Londen. De gedeeltelijke mislukking van zijn missie is ongetwijfeld voor een groot deel te wijten aan Gorbatsjovs verzuim resoluut te kiezen voor een snelle overgang naar de vrije markteconomie in zijn land.

De figuur en de historische betekenis van Gorbatsjov kunnen niet afdoende worden geëvalueerd als niet de ongelooflijk taaie en machtige structuren en organisaties die zich tegen zijn ultieme strevingen hebben verzet, in aanmerking worden genomen. Grote delen van de militaire top, de geheime politie en het partijkader hebben vermoedelijk geen enkel bezwaar tegen het verwerven door de Sovjet-Unie van meer en meer geavanceerde technologie. Zij gunnen de Sovjet-bevolking stellig een goed leven, graag zelfs. Maar dat mag nooit en te nimmer ten koste gaan van hun macht en van de op deze macht gebaseerde voorrechten. Gorbatsjov kon deze supporters van "de harde lijn' niet zonder meer passeren. Het dilemma van zijn positie was immers, dat hij - zeker vooralsnog - voor de uitvoering van de plannen afhankelijk was van hun medewerking. Om zonder ongelukken tot beëindiging van een commando-economie, tot afschaffing van de macht van de partij en de KGB en tot opheffing van de politiestaat te komen, heeft Gorbatsjov gekozen voor wat de minister-president Lubbers, sprekend over Nederlandse verhoudingen, wel "de lange remweg' heeft genoemd. Vooralsnog lijkt het erop dat Gorbatsjov het eerste verkeersslachtoffer op zijn eigen remweg is geworden.

Het bewind van Gorbatsjov is aldus zeker niet "onomkeerbaar' gebleken. Mensen die menen dat dit wel het geval was, hebben alle reden om van de dwalingen van hun roekeloosheid terug te keren. Maar betekent dit nu ook, dat de overwegingen die Gorbatsjov tot het inzetten van de befaamde koers hebben bewogen, zijn komen te vervallen? Neen, natuurlijk. Maar nu de droesem van het Sovjet-systeem is bovengekomen, zal het nog moeilijker worden de fundamentele problemen van de Sovjet-Unie op een redelijke en onbloedige manier de baas te worden. Stroman Janajev en zijn comité mogen nog zo plechtig beloven dat zij de hervormerskoers willen voortzetten. Maar kan van minister Pugo, de beramer van de aanslagen op Litouwse grens- en douaneposten, worden verwacht dat hij de decentralisatie van de Sovjet-Unie tot een goed einde zal brengen? Is van minister Jazov, de tegenstrever van ontwapening en militaire evacuatie, de permanente klager over de "vernederingen' die de militaire kaste zijn aangedaan, voortzetting te hopen van de verbetering naar internationale betrekkingen? Is Krjoetsjkov de ideale pleitbezorger van pluralisme en de vrijheid van meningsuiting?

Was de lijn van Gorbatsjov dus bij nader inzien niet onomkeerbaar, het bewind van de haviken die hem opvolgen zal dat evenmin zijn. Net zomin als het Gorbatsjov gegeven was de winkels van zijn land als bij toverslag te vullen zal dit de militairen, de partijfunctionarissen en de KGB-agenten lukken. Als Janajev en kompanen hun reputatie niet beschamen, zal het onmiskenbaar het begin van internationale goodwill die de Sovjet-Unie onder Gorbatsjov had verworven, verdwijnen als sneeuw onder de zon. De grote vraag van dit moment is, of de Sovjet-bevolking nu reeds beseft dat ze als gevolg van deze "putsch' dieper in de ellende dreigt te raken dan ze al vreesde en in opstand komt, of dat ze voorlopig wegzinkt in lethargie en pas tot actie overgaat, als ze heeft kunnen vaststellen dat Janajev c.s. er inderdaad de knoeiboel van hebben gemaakt waarvoor zij bijna garant staan.

Maar zeker net zo belangrijk is de vraag, die de buitenwereld zich moet stellen: wat zullen van dit alles de internationale consequenties zijn. De verwachting die de wereld van Gorbatsjov had, was - terecht of ten onrechte, want hij heeft tot het laatst verklaard een overtuigd "partijlid' te zijn, dat hij er in zou slagen de ondergang van het communistische systeem te "managen' op een vreedzame wijze. Die taak, nu aan Gorbatsjov ontnomen, zal er alleen maar moeilijker op worden.