De kramer uit Amerika staat met een lege mars; Moet het Westen zich bemoeien met interne situatie Sovjet-Unie?

De nieuwe Amerikaanse ambassadeur in de Sovjet-Unie, Robert Strauss, arriveert in een totaal ander Moskou dan hij en zijn opdrachtgever president Bush hadden verwacht. Strauss is geen diplomaat maar een harde en gevreesde onderhandelaar. Zijn taak was het de Amerikaanse waarden van vrije markt, vrije meningsuiting, competitie en efficiëntie aan de man te brengen in een samenleving waar verlangen naar verbetering en onmacht om die verbetering op gang te brengen elkaar in evenwicht hielden.

Strauss, de missionaris, had de produkten van zijn politieke McDonalds kunnen afzetten in een Sovjet-Unie waar de balans toch, en ondanks de algemene morele verlamming geleidelijk naar verandering was doorgeslagen. Maar in het land van Gennadi Janajev staat de kramer uit Amerika met een lege mars. De economie en haar technologische en financiële brandstof is uitgevallen als instrument waarmee stagnatie in beweging moest worden omgezet.

De Amerikaanse regering heeft op de staatsgreep in Moskou en de afzetting van Gorbatsjov gereageerd met de bevriezing van alle economische contacten. Dat houdt onder meer in een opschorting van de kredietgarantie voor graanleveranties, van de advisering op het gebied van technologie en management en van het opnemen van de Sovjet-Unie in de familie van meest-begunstigde naties, de landen die elkaar gelijke handelsvoordelen gunnen.

Kwantitatief mag dit alles weinig te betekenen hebben sinds het Westen op de Londense bijeenkomst vorige maand van de G-7 (de zeven rijkste industrielanden) Gorbatsjov de directe steun onthield waarom hij tevoren had gevraagd, maar kwalitatief houdt de maatregel in dat het land van Janajev wordt teruggestoten in een isolement waar iedere hoop op een betere toekomst mag worden vergeten.

De logica van de nieuwe verhouding tussen Oost en West die Gorbatsjov heeft bevorderd, kan ook het gisteren aangetreden Staatscomité niet uit de weg gaan, die logica is niet geworteld in goede persoonlijke betrekkingen, noch in meer algemeen georiënteerde humaniteit. Evenmin in wat traditioneel als machtspolitiek wordt aangeduid. Verbetering van de misère in de Sovjet-Unie is slechts mogelijk als het land langzamerhand kan worden opgenomen in de wereldeconomie.

Landbouw, industrie en dienstenverkeer zijn daarvan afhankelijk. Andersom kan de Sovjet-Unie pas een rol spelen in de internationale economie als de interne omstandigheden en het binnenlandse bestuur daarop worden ingericht. Het een kan niet zonder het andere en Gorbatsjov en de hervormers hadden dat begrepen. Maar de Janajevs proberen het internationale deel van de logica in stand te houden en het nationale deel buiten werking te stellen. Dat levert een logische tegenspraak op die vooral marxisten zou moeten opvallen.

Deze logica omlijnt tegelijkertijd de discussie over wat het Westen nog kan doen en hoe het de staatsgreep had kunnen vermijden. Het Westen alleen kan de toestand niet ten goede keren en in het labiele evenwicht waarin de Sovjet-Unie sinds vorige herfst verkeerde was een coup tegen de logica niet door het Westen te voorkomen geweest.

Het moedige optreden van de Russische president Jeltsin en van de tienduizenden Sovjet-burgers die de staatsgreep verwerpen plaatst het Westen niettemin voor een dilemma. Moet het vasthouden aan zijn geliefde concept van niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden van een soevereine staat, zeker van een atoommogendheid als de Sovjet-Unie, of kan het, mee op het fundament van de Slotacte van Helsinki en het Handvest van Parijs van vorig jaar november aanspraak maken op medezeggenschap in een ontwikkeling die de toekomst van Europa maar ook van de Atlantische wereld als geheel, zal bepalen?

Op zijn persconferentie gistermiddag verwees kanselier Kohl met nadruk naar deze twee ook door de Sovjet-Unie onderschreven documenten toen hij een pleidooi hield voor bescherming van de mensenrechten in dat land. De naast de kanselier gezeten minister Genscher meldde dat de Duitse regering zo mogelijk, tot dan toe tevergeefs, contacten zal onderhouden met Jeltsin en andere hervormers.

In Bonn, dat al eerder in de Joegoslavische kwestie weigerde kaarsen te branden voor een achterhaalde staatsstructuur, blijken politici van uiteenlopende achtergrond bereid internationale overeenkomsten die de nationale soevereiniteit als het ware aan voorwaarden binden, ernstig te nemen. Jeltsin als enige en eerste gekozen nationale leider in Rusland tot nu toe kan daarbij als een baken dienen.

Centraal naast het handhaven van de mensenrechten stelde Kohl de vrede, belichaamd in de verdragen tot wapenreductie en wapenbeheersing. De uitgesproken bereidheid van het Staatscomité te Moskou om alle verdragen en akkoorden met het buitenland na te leven wordt hier onmiddellijk op de proef gesteld. Al zal het zijn gedaan met de vriendschappelijke militaire symposia en conferenties waar het Westen enigszins voorbarig Sovjet-officieren beleerde met strategie en tactiek, de inspecties verbonden met de wapenbeheersing zullen plaats moeten hebben, wil de geloofwaardigheid van de Sovjet-handtekening onder die verdragen intact blijven.

Kohl ging op dit detail niet in. Maar we hebben hier te maken met een lakmoestest die zal uitmaken in hoeverre de Sovjet-strijdkrachten die de staatsgreep steunen zullen willen afwijken van het Gorbatsjov-concept van het nieuwe denken in de internationale betrekkingen en welk risico van weer oplopende internationale spanning zij voor hun rekening zullen willen nemen.

Duitslands gemoederen worden beziggehouden door de aanwezigheid van 237.000 Sovjet-soldaten (samen met 188.000 familieleden en civiele beambten) op het grondgebied van de voormalige DDR. Tientallen Sovjet-soldaten moet het afgelopen etmaal door Duitse journalisten zijn gevraagd naar hun reactie op de gebeurtenissen thuis alsof de aanblik op tv van deze onwetende en aarzelende jongeren in uniform het onheil kan afwenden.

Volledigheidshalve wordt er in de Duitse commentaren op gewezen dat opschorting van verdere economische en financiële hulp die Bonn overweegt (alles bijeen werd er al een zestig miljard mark naar de Sovjet-schatkist overgeheveld) niet de financiering van de thuiskeer van de Sovjet-strijdkrachten omvat.

De structuur van het Warschaupact mag zijn vernietigd en daarmee mag de vorig jaar juni in de DDR nog geoefende verrassingsaanval op West-Europa onmogelijk zijn geworden, de Duitsers realiseren zich dat zij met een onbetrouwbare armee binnen hun eigen grenzen rekening hebben te houden. Pessimistische waarnemers zien mogelijkheden voor Stasi en SED om gebruikmakend van de sociale onvrede in de oostelijke "Länder' en met minder meegaande Sovjet-garnizoenen als rugdekking nieuwe kernen van actie te stichten.

In het voorbijgaan wordt onderstreept dat de KGB in Polen nog vrij spel heeft. Waar of niet waar, het spook van de onzekerheid waart sinds gisteren door de Duitse landen. In het gunstigste geval wordt een massale desertie van Sovjet-militairen verwacht - een ontwikkeling die zo haar eigen problemen met zich mee zou brengen.

Op het gebied van de veiligheid hebben de Westerse leiders - na telefonisch contact met elkaar - een afwachtende houding aangenomen. Daar is alle reden toe omdat de toestand niet zonder explosieve opties is. Maar als het Staatscomité met de verdragen de veiligheid betreffende zou willen marchanderen of als het comité door tegenstanders wordt uitgedaagd, kan er op korte termijn ruimte ontstaan voor volstrekt nieuwe overwegingen. Op langere termijn, het kan al niet anders, zal de staatsgreep van gisteren gevolgen hebben voor de opbouw van de strijdkrachten in het Westen: verdergaand als de toestand verslechtert, aangepast als de conservatieve krachten in Moskou voor enige rede vatbaar blijken te zijn.

Dat er veel op het spel staat werd in de officiële verklaringen, afgelegd in de verschillende hoofdsteden van het Westen, meer aangeduid dan gedetailleerd omschreven. Bush noemde Cuba. De Sovjet-hulp aan deze doorn in het Amerikaanse vlees kwam nog kortgeleden ter sprake tijdens het bezoek van Bush aan Moskou.

Washington zal geneigd zijn Cuba hoger op zijn agenda te plaatsen als de betrekkingen met de Sovjet-Unie verkoelen. Maar ook de vrede in het Midden-Oosten is afhankelijk van de mate van samenwerking waartoe de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie in staat zijn. De oude vrienden van Saddam Hussein hebben in Moskou de macht aan zich getrokken en daarmee komt de curatele waaronder deze agressor is geplaatst in de lucht te hangen. Hoe zal een regime in Moskou dat zich tegen kritiek van buiten zal verweren met een beroep op het leerstuk van de niet-inmenging steun kunnen blijven verlenen aan de verregaande inmenging die de internationale gemeenschap zich in Irak veroorlooft? En zonder een gecontroleerd Irak valt de bodem uit de Amerikaanse vredespolitiek in het conflict tussen Israel en de Arabieren.

De leiders van het Westen maakten in de eerste uren na de staatsgreep in Moskou de indruk dat zij zich nog niet vertrouwd hadden gemaakt met de idee dat zij zich politiek in een nieuwe wereld bevonden. Allen, zeker de Amerikaanse president en de Duitse kanselier, hebben zich partners willen maken in de verbeeldingskracht die Gorbatsjov in hoge mate toonde. Hun politieke lot hebben zij verankerd in het slagen van de onderneming die de Sovjet-president zes jaar geleden was begonnen. Nu de ankerketting door anderen is verbroken dreigt het schip van de Westerse diplomatie voor de plotseling opgestoken wind weg te lopen.