BORIS JELTSIN; De onbuigzame

De Sovjet-Unie - de wereld - kijkt naar Boris Jeltsin: de Russische president lijkt de enige die in staat is leiding te geven aan het verzet tegen de staatsgreep. Boris Jeltsin, het ongeleide projectiel dat tot zondag nog door veel democraten met scepsis en argwaan werd bejegend is plotseling de hoop van iedereen die hoopt dat het tij richting dictatuur kan worden gekeerd.

Het is een dramatische transformatie van een man die van lef snel een nieuw handelsmerk heeft gemaakt. Moskou werd gisteren bezet. Tanks rolden door de straten. Woedende mensen gingen in discussie met de militairen. Het waren beelden die sterk deden denken aan Praag 1968, alleen was het ditmaal de eigen hoofdstad waar het Rode Leger zijn bevrijdende werk kwam verrichten. En toen was daar plotseling Boris Jeltsin. Hij beklom zo'n tank, schudde de bemanning vriendelijk de hand en bestempelde het nieuwe bewind, het bewind dat die tanks had gestuurd, pardoes als een kliek van rechts-reactionairen tegen wie het volk in staking moest gaan.

En hij was de enige. Uit sommige uithoeken van het imperium kwamen nog wat zwakke noodkreten, van Landsbergis in Litouwen, van Gorbunovs in Letland, en Sjevardnadze ontstak ook nog in oprechte, maar intellectuele boosheid. Alleen Jeltsin deed iets effectiefs: hij sprak het volk toe, in een taal die het volk begrijpt, en met een overduidelijke boodschap, in een dramatische situatie: een volksmenner in zijn element, en dat de wolken van de totalitaire dreiging zich samentrokken, dat was eigenlijk wel een omstandigheid die past bij het karakter van de onbuigzame dwarsligger Boris Jeltsin.

Het nieuwe bewind heeft Jeltsin tot dusverre zijn gang laten gaan. Het heeft hem niet van die tank afgehaald en het heeft zijn parlementsgebouw niet ingenomen. Het heeft zelfs gisteren zijn stakingsoproep op de gecensureerde televisie getoond. Het zal - ook hier is Jeltsins positie uniek - ook niet meevallen hem onschadelijk te maken. De burgemeester van Lenigrad, Sobtsjak, kan worden afgezet, de Balten kunnen tot zwijgen worden gebracht, de Moskouse intellectuelen die zich hebben opgeworpen als leiders van de democratische beweging - zij spreken een andere taal dan de massa's. Jeltsin is echter een andere categorie. Niet voor niets is hij eerder dit jaar met een absolute meerderheid tot president van Rusland gekozen. Jeltsin is in de loop van gisteren de held en de hoop geworden van de democraten die hun argwaan tegen de "demagoog' en "populist' hebben laten varen - de held van de "gewone' Russen - boeren, arbeiders, mijnwerkers - wàs hij al.

Het geeft hem - niemand weet voor hoe lang - het aura van de onaantastbaarheid: tegen Jeltsin kan de junta even niets doen. Ze zou hem kunnen arresteren, maar niet meer zonder bloedvergieten, en bloedvergieten kan tot een explosie leiden. Bovendien is een held-martelaar veel gevaarlijker dan een held op vrije voeten of een held in een belegerd fort.

Het heeft iets ironisch. Jarenlang heeft Boris Jeltsin Michail Gorbatsjov het leven moeilijk gemaakt, nu is hij de enige hoop op de terugkeer van Michail Gorbatsjov.

Jeltsin was partijchef in zijn thuisbasis Sverdlovsk, toen hij in 1985 naar Moskou werd gehaald, niet door Gorbatsjov zelf maar door Jegor Ligatsjov, toen nog de tweede man van het perestrojka-bewind. Aan het eind van dat jaar werd hij partijchef van Moskou, toen Gorbatsjov er eindelijk in slaagde zich te ontdoen van zijn rivaal Grisjin, de brezjnevist die zeventien jaar de scepter had gezwaaid in de hoofdstad.

Het aantreden van Jeltsin veroorzaakte een enorme opschudding in Moskou. Na die zeventien jaar van decretenbestuur van corrupte, onverschillige, incompetente en onzichtbare apparatsjiks werd het bewind overgenomen door een ongelikte, maar openhartige partijchef die gewoon zei wat hij vond, die met de metro reisde in plaats van in een zwarte ZIL langs te zoeven en die open praatte met burgers met wie nooit open was gepraat. In die periode werd de basis gelegd voor de populariteit die Jeltsin nog altijd geniet.

Lang duurde de samenwerking met Gorbatsjov niet. De ongeduldige Jeltsin, geen tacticus, geen strateeg, geen politicus van voorzichtige compromissen met zijn politieke tegenstanders, gingen de hervormingen te langzaam. In 1987 schreef hij Gorbatsjov te willen aftreden. De partijleider vroeg hem aan te blijven. Jeltsin weigerde - voor de conservatieven een signaal om volop in de aanval te gaan tegen de dwarse Siberiër. Hij werd tijdens een partijplenum - ook door Gorbatsjov - het bos ingestuurd, overladen met hoon. “Op dat moment zag ik meer verraders dan ik tot dan toe mijn hele leven lang had gezien,” schreef Jeltsin bitter in zijn memoires.

Hij kwam terug. In maart 1989 werd hij beloond voor zijn gedrag van een paar jaar eerder en tot lid van het Sovjet-parlement gekozen. Twee maanden later werd hij voorzitter van het Russische parlement. De derde en grootste triomf was zijn directe verkiezing tot president van de Russische republiek, dit jaar.

De breuk met Gorbatsjov in 1987 is niet vergeten, wel vergeven: de twee leiders hebben zich, vooral tijdens de onderhandelingen over het unieverdrag dat vandaag in Moskou had moeten worden getekend, verzoend. Hun belangen lopen parallel. Het is waarschijnlijk een van de belangrijkste motieven voor de scherpte waarmee Jeltsin gisteren Gorbatsjov te hulp kwam. De twee hebben elkaar nodig. Gorbatsjov kan zonder de president van de Russische republiek niet hervormen, en Jeltsin is zonder het Unieverdrag - Gorbatsjovs Unieverdrag, dat de nieuwe junta tot elke prijs wil verhinderen - zelfs geen baas in eigen huis.