Afschuw en machteloosheid

WIE DE ZINGENDE betogers op de tanks voor het Russische parlement ziet zitten houdt zijn hart vast: het zijn scenes waarmee illusies afscheid plegen te nemen.

Nog even en het bedrog is weer aan de macht. Met onaandoenlijke kalmte debiteerde vice-president Janajev gisteren de leugen over de ziekte van president Gorbatsjov en de rust die hij nu nodig had om van zes zware regeringsjaren te herstellen. De eerste gelukwensen kwamen onderwijl binnen van Saddam Hussein en Gaddafi.

De situatie is nog onoverzichtelijk in de Sovjet-Unie, in elk geval onoverzichtelijker dan bij een gladde staatsgreep mag worden verwacht. Boris Jeltsin heeft opvallend veel ruimte gekregen om op te roepen tot verzet, beelden van overlopende soldaten zijn over de wereld verspreid en het Staatscomité voor de Noodtoestand voelt zich geroepen om de buitenwereld te verzekeren dat Gorbatsjov in veiligheid is. Zijn de nieuwe machthebbers (nog?) niet zeker van hun zaak? Realiseren zij zich wellicht dat Gorbatsjov veel meer populariteit geniet dan het geweeklaag van het laatste jaar kon doen vermoeden?

De wereld heeft vol afschuw gereageerd. President Bush verlangt de terugkeer van het wettige staatshoofd en schort technische en economische hulp op. De Britse premier Major heeft een hulpkrediet aan de Sovjet-Unie geblokkeerd en Duitsland verlangt een levensteken van de afgezette Gorbatsjov. Het Westen geeft van zijn verontwaardiging blijk, het betuigt sympathie aan alle democratische krachten in de Sovjet-Unie en het kan dat land herinneren aan de verdragen van Helsinki en Parijs. Daarin heeft ook de Sovjet-Unie zich verplicht tot het naleven van de mensenrechten en een democratische staatsorde.

ZULKE VERKLARINGEN zijn nuttig niet alleen als uitlaatklep voor verontwaardiging, maar ook om democraten in de Sovjet-Unie een hart onder de riem te steken op dit onzekere tijdstip. Symbool van de democratie is op dit moment dan vooral de populist Boris Jeltsin. Maar verder? Het is gemakkelijker dan zes jaar geleden om een dictatoriale Sovjet-Unie te negeren. De wereld staat of valt niet meer bij een bipolair machtsevenwicht en de Europese Gemeenschap kan haar energie uitsluitend investeren in de wederopbouw van de voormalige satelliet-staten. Voor de Russische bevolking is dat een bitter perspectief, maar onvoorstelbaar is het niet dat het Kremlin zich voor enige tijd afmeldt uit de nieuwe wereldorde, die het afgelopen jaar langzaam maar zeker enige contouren leek te krijgen. Dat wil zeggen, geen economische topconferenties meer, geen IMF-betrokkenheid, geen uitwisseling, geen technische samenwerking, minimale contacten.

Maar tegelijkertijd zijn er ook beperkingen aan zo'n quarantaine. De Verenigde Staten kunnen in hun afkeer van de nieuwe machthebbers weliswaar om Gorbatsjov of Jeltsin roepen, maar zij hebben tegelijkertijd een belang bij de ratificatie en naleving van de onlangs ondertekende wapenakkoorden. Weigering om verder mee te werken, zoals Jimmy Carter in 1979 na de Russische inval in Afghanistan met het SALT II akkoord overkwam, zal door het militair-industriële complex in de Sovjet-Unie slechts worden verwelkomd als bevestiging van een reëel bestaande Boze Bedreigende Buitenwereld.

En al helemaal moeilijk ligt de situatie voor Duitsland. Helmut Kohl koesterde weliswaar een bijna sentimentele verhouding met president Gorbatsjov en de kanselier hamerde gisteren dan ook op de persoonlijke integriteit van het Sovjet-staatshoofd. Maar tegelijkertijd helpt Duitsland de Sovjet-Unie voor een bedrag van 14 miljard D-mark in ruil voor terugtrekking van 273.000 Sovjet-troepen op Duits grondgebied. Die troepen zitten nog in Duitsland. Duitsland is derhalve al helemaal niet in de positie om de deuren te sluiten en het land kan zichzelf als het een beetje pech heeft met zijn vrienden en vijanden de komende weken nog weleens in een hoogst ongemakkelijke positie terugvinden.

ZO BLIJVEN de mogelijkheden van de rest van de wereld ten slotte beperkt. Weliswaar is het moeilijk voorstelbaar dat voor de krachten van het verleden die zich in de Sovjet-Unie nu hebben opgericht een grootse toekomst is weggelegd, maar daar hebben de inwoners van de Sovjet-Unie voorlopig weinig aan. Derhalve past het de landen van de CVSE om op dit moment in elk geval duidelijk te maken dat een van hun leden zich buiten de orde van de beschaafde wereld heeft geplaatst en dat een waarachtig democratisch alternatief meer dan tot nu toe het geval was, mag rekenen op steun van de wereld.