Wereld reageert met verbijstering

DEN HAAG-LONDEN-PARIJS, 19 AUG. In hoofdsteden over de hele wereld is met verbijstering gereageerd op de machtsovername in de Sovjet-Unie. Verscheidene politici die met vakantie waren zijn na het horen van het nieuws spoorslags naar hun hoofdsteden gereisd. De Chinese staatsradio heeft het nieuws zonder commentaar gemeld, volgens de BBC al enkele minuten nadat TASS het had bekendgemaakt.

Het Witte Huis is geheel verrast door het afzetten van Sovjet-president Gorbatsjov. President Bush werd afgelopen nacht om kwart voor twaalf Amerikaanse tijd telefonisch gewekt door zijn veiligheidsadviseur Brent Scowcroft in zijn buitenverblijf te Kennebunkport, waar hij voor een maand vakantie houdt. Er was tot het verschijnen van deze krant geen reactie van de president omdat er nog te weinig bijzonderheden bekend waren. “We zijn niet gewaarschuwd door de Sovjet- regering”, zei een woordvoerder van het Witte Huis. “Het was onverwacht.”

Amerika heeft op dit moment geen ambassadeur in Moskou. Sovjet-specialist Jack Matlock heeft zijn ambassadeurspost in Moskou al verlaten en zijn opvolger, de top-Democraat Robert Strauss, is nog niet aangetreden.

De Amerikaanse strijdkrachten zijn niet in een hogere staat van paraatheid gebracht. Wel wordt de situatie in de gaten gehouden in de “tank”, een afgesloten controlekamer in de kelder van het Pentagon met wereldkaarten aan de muren. De waarnemend onderminister van defensie, Donald Atwood, heeft contact opgenomen met minister van defensie, Richard Cheney, die in de deelstaat Wyoming met vakantie is.

Terwijl de Duitse bondskanselier, Kohl, vanmorgen voortijdig van vakantie uit Oostenrijk terugkeerde in verband met de crisis in Moskou, verklaarde zijn rechterhand, minister Rudolf Seiters, dat de Duitse regering “geschokt en zeer bezorgd” is over de gebeurtenissen. Kohl heeft voor vanmiddag de leiders van alle politieke partijen, behalve die van de SED-opvolger PDS, voor een spoedzitting bijeengeroepen. Minister Seiters wees er in zijn reactie nadrukkelijk op dat de nieuwe leiders in het Kremlin hebben verklaard zich aan alle overeengekomen verdragen te zullen houden. Een van de belangrijkste is het verdrag over de terugtrekking van Sovjet-troepen van Duitse bodem, waarvan er nog 290.000 op het grondgebied van de voormalige DDR zijn gelegerd.

Israel neemt maatregelen om een eventuele massale komst van Sovjet-joden te kunnen opvangen. Op de financiële markten is maandag verward gereageerd op de berichten over de machtsovername in de Sovjet-Unie.

Pag.5:

Polen en Hongarije bezorgd

De regeringen van Polen en Hongarije zijn vanmorgen in spoedzitting bijeen gekomen. De Poolse president Walesa heeft ook een telefoongesprek gevoerd met de vroegere communistische president generaal Jaruzelski. Een regeringswoordvoerder in Warschau zei dat Polen hoopt dat de ontwikkelingen in Moskou de democratisering in Polen niet zullen aantasten.

De Nederlandse regering is verrast en erg verontrust over de machtswisseling in Moskou. De Sovjet-Unie moet haar internationale verplichtingen nakomen en internationale verdragen respecteren, zo zei minister Van den Broek vanmiddag. “De wijze waarop de machtswisseling is geforceerd staat op gespannen voet met wat wij dachten dat het Parijse Manifest en de Akkoorden van Helsinki op het terrein van democratische rechten, politieke en sociale hervormingen inhouden. Dit is een klassieke staatsgreep”.

De Britse premier John Major noemde het nieuws over het afzetten van premier Gorbachev “zeer verontrustend”. Major heeft leden van zijn kernkabinet - Douglas Hurd van Buitenlandse zaken en Tom King van Defensie - teruggeroepen van vakantie voor overleg later vandaag. De premier zou rond het lunchuur telefonisch contact hebben met bondskanselier Kohl. Overleg met het Witte Huis in Washington en met het Elysée in Parijs was vanmorgen gaande. De premier zal naar verwachting aansturen op een gemeenschappelijke Europese respons op de gebeurtenissen in de Sovjet-Unie, naar het voorbeeld van het Westerse optreden in de Golf. De positie van Major in de Westerse respons heeft extra reliëf omdat de Britse premier tot eind van dit jaar het voorzitterschap van de G-7 (de zeven belangrijkste industriële landen ter wereld) bekleedt. Het Britse ministerie van buitenlandse zaken zei dat het nieuws van Gorbachev's vertrek “als een volslagen verrassing” was gekomen. Maar David Howell, voorzitter van de Foreign Affairs Committee in het Lagerhuis, reageerde vanmorgen laconiek door te zeggen dat Gorbachev's val “onvermijdelijk” was geworden, gezien de grote binnenlandse onvrede over de uitblijvende effecten van glasnost en perestroika.

De Franse president Francois Mitterrand en premier Edith Cresson hebben vanochtend de machtsovername in Moskou besproken, die door het Franse ministerie van buitenlandse zaken in een eerste reactie als “een belangrijke ontwikkeling” werd betiteld. Minister van buitenlandse zaken Roland Dumas heeft zijn vakantie afgebroken. De officiele reactie van Parijs wordt pas in de loop van de middag verwacht. De politieke reacties waren vanochtend beperkt omdat het in Frankrijk nog volop vakantie is.

De gerespecteerde oud-minister van buitenlandse zaken Jean Francois Poncet toonde zich 'niet bijzonder verrast'. Hij wees op de waarschuwing eind vorig week van Aleksander Jakovlev, een van de geestelijke vaders van de perestroika “die een staatgreep aankondigde”.

Bij de in Londen gevestigde Bank voor de Reconstructie en Ontwikkeling van Oost-Europa (EBRD) was soortgelijke verbijstering als bij het Foreign Office te constateren. Een delegatie van de bank onder leiding van de (Nederlandse ) secretaris-generaal Dr B. Le Blanc is twee weken geleden teruggekeerd van een bezoek aan Moskou en Kiev. De EBRD-delegatie voerde gesprekken met overheden en particulieren over omvorming van de Sovjet-economie naar marktmodel. De bank stond op het punt om haar strategie ten aanzien van leningen en kredieten in de Sovjet Unie te formuleren, maar volgt de gebeurtenissen in Moskou sinds vanmorgen opnieuw op de voet. “Niemand hier weet wat er werkelijk gaande is en het is veel te vroeg voor speculatie,” aldus een woordvoerder.