Voor zijn lef werd hij niet beloond

Gorbatsjov lijkt van het toneel verdwenen, wat blijft is de verwondering over zijn verschijnen daarop. Want werkelijk niemand had kunnen voorspellen, begin 1985 toen Gorbatsjov de zieltogende Tsjernenko opvolgde als partijleider (destijds de belangrijkste sleutelfunctie in de partijstructuur), dat deze woordrijke partijbureaucraat zozeer het gezicht van de wereld zou veranderen.

Raadselachtig, dat is misschien het juiste woord om zijn carrière te omschrijven. We weten bijvoorbeeld niet waarom en hoe hij in 1985 de post van partijleider kreeg toebedeeld door de partij-elite, wiens macht hij in de komende jaren met zoveel ijver zou proberen te breken. Dat hij dat zou proberen was bekend, vandaar dan ook dat eind 1984 gedeelten uit een toespraak van hem werden gecensureerd uit het partijblad Pravda, waarin hij zei dat "moreel verwordenen' de partij moesten worden uitgeschopt en een eind moest worden gemaakt aan de privileges. Hebben het leger en de KGB, die Gorbatsjov vandaag aan de kant hebben gezet, hem misschien in 1985 in het zadel geholpen en het Centraal Comité onder druk gezet?

We weten het niet, want wat er in de zes jaar van Gorbatsjov ook in de Sovjet-Unie veranderd moge zijn, het "geheim van het Kremlin' is voor een groot deel intact gebleven. Vandaar ook het verrassende karakter van de machtsgreep van vanochtend. Objectieve noodzaak tot verandering en hervorming waren er in 1985 in de Sovjet-Unie genoeg, zeker in de ogen van westerse beschouwers. Hoewel in de jaren voor Brezjnevs dood, eind 1982, de meeste cijfers en gegevens over de toestand in het land geheim werdn gehouden, was de neergang van 's werelds tweede supermacht, in economisch en moreel opzicht, onmiskenbaar. Je hoefde geen democraat in de westerse zin van het woord te zijn, om in te zien dat de Sovjet-Unie zonder veranderingen niet het jaar 2000 zou halen, althans niet als een land van zekere betekenis in de wereld.

Een eerste bescheiden hervormingspoging onder Andropov werd door diens dood in 1984 de kop ingedrukt. Daarna slaagde de partij-elite erin de halfdode Tsjernenko op de hoogste stoel te plaatsen, een brave man die heel vervelende toespraken kon houden, en van wie verder niets vermeldenswaardigs hoefde te worden verwacht. Het zou onjuist zijn te zeggen dat Gorbatsjov in 1985 zich onmiddellijk als een revolutionair of zelfs democraat profileerde. In veel opzichten was hij het produkt van de Sovjet-partijcultuur: zijn toespraken waren lang en werden gekenmerkt door grote vaagheid. Zijn gewoonte om bij het bezoeken van bijvoorbeeld fabrieken "spontaan' met omstanders het gesprek aan te gaan, was een grote verandering ten opzichte van zijn voorgangers, die de Kremlinmuren zelden verlieten.

Maar echt luisteren deed hij niet: “Steunt u onze politiek?”, vroeg hij bij een van zijn eerste bezoeken aan de omstanders. En nadat deze dan op de bekende vreesachtige wijze "ja' hadden gemompeld, was Gorbatsjov wel een uur bezig in nietszeggende termen de partijpolitiek te omschrijven. In dat eerste jaar van zijn bewind had Gorbatsjov zeker hervormingsideeën, maar hij zei weinig dat vooruitwees naar de toestand waarin hij de Sovjet-Unie heeft achtergelaten.

Op economisch gebied stond hij bijvoorbeeld nog lang geen markteconomie voor (ook later leek het hem trouwens aan enthousiasme voor deze gedachte te ontbreken). Het plansysteem zou met nieuwe rekenmethoden weer vlottend gemaakt worden, waarop de industriële produktie nog voor 1994 zou verdubbelen. Dat was de zgn. "versnelling', die op de jaren van "stagnatie' onder Brezjnev zouden volgen. En de socialistische landen in Oost-Europa zouden meer zelfstandigheid krijgen, waarna zij - niet meer door onderdrukking van Sovjet-zijde, maar blij en gelukkig - op het pad van het werkelijk bestaande socialisme zouden voortgaan. En Sovjet-burgers zouden voortaan open en eerlijk hun mening zeggen, waarop ze gemotiveerd na decennia weer eens echt aan het werk zouden gaan.

Van deze, ongetwijfeld eerlijk gemeende plannen, is - zoals bekend - weinig terecht gekomen. Hoe het komt dat de Sovjet-leider, althans gedeeltelijk, in later jaren met meer radicale hervormingsideeën is meegegaan, onttrekt zich aan mijn waarneming. Vermoedelijk heeft ook Gorbatsjov zelf in de afgelopen jaren zijn eigen land beter leren kennen, en het algehele failliet waaraan de USSR ten prooi was. Mooi was dat te zien bij zijn reis naar de Litouwse hoofdstad Vilnius begin 1990, toen hij oprecht leek te denken dat hij de Litouwers ervan kon overtuigen, dat het voor hen beter was als een klein landje tenslotte, binnen de Sovjet-Unie te blijven. Het moet gezegd worden dat hij zich kranig weerde toen hij, uniek in de Sovjet-geschiedenis, een week lang overal in Litouwen werd beschimpt en tegengesproken.

Want lef had Michail Sergejevitsj zeker: ook om nieuwe, meer radicale oplossingen te zoeken voor problemen die met het gedachtegoed van de partij kennelijk niet waren op te lossen. Voor die lef is hij niet beloond: populair onder het volk was hij niet, en hij werd steeds impopulairder. En ook zijn machtsbasis binnen het Kremlin is hij vandaag dan kennelijk definitief kwijtgeraakt.

Zelf was hij opgegroeid in de tijd van partijleider Nikita Chroesjtsjov, een leider die zeker niet minder omstreden was dan Gorbatsjov, ook geen onversneden democraat, en wiens boersheid Gorbatsjov altijd zorgvuldig heeft willen vermijden. Die Chroesjtsjov-periode is voor de generatiegenoten van Gorbatsjov met een zekere vertedering omgeven: tenslotte was het deze partijleider die na de nachtmerrie van de Stalintijd weer het zicht opende op een vrijer en interessanter leven, een leven met perspectief op verbetering. Ook aan die poging is door een paleiscoup in het Kremlin een einde gemaakt, in 1964, door een partij-elite die machtsverlies vreesde.

Gorbatsjovs voornaamste verdienste is met die van Chroesjtsjov te vergelijken. Hij heeft de Sovjet-bevolking ruimte om te ademen gegeven, de "civiele maatschappij' proberen te herstellen, zoals dat in modern Sovjet-jargon heet. Je kunt in Novosibirsk nu in een restaurant op de wijs van een Beatle-liedje dansen, zonder dat er een heer op je afkomt om te zeggen dat dit verdacht veel op staatsvijandige activiteiten begint te lijken. Je kunt met je vrienden in Tula een discussie-avond beleggen over elk willekeurig onderwerp, zonder op gevangenisstraf te hoeven rekenen. Er staan interessante dingen in de kranten, en als ze er niet staan kun je ze zelf schrijven, of schilderen of componeren.

Het is niet Gorbatsjovs schuld, dat dit alles nu in verwarring, dreigende hongersnood en rollende tanks verloren dreigt te gaan. Dat die mogelijkheid zo dichtbij is, is hartverscheurend.