Verslagenheid in VS na val van Sovjet-leider

WASHINGTON, 19 AUG. De verslagenheid over de verwijdering van Sovjet-president Gorbatsjov is groot in Washington, want hij was de voornaamste contribuant tot de buitenlandse successen van twee achtereenvolgende Amerikaanse Republikeinse presidenten, Reagan en Bush. Wapenbeheersingsverdragen, het einde van de Koude Oorlog en een internationale coalitie om Koeweit te bevrijden dankten beide presidenten aan de medewerking of het initiatief van de Russische leider. President Bush verwierf zijn grote populariteit in eigen land juist door dergelijke wapenfeiten in het buitenland.

Het Witte Huis stond afgelopen nacht perplex over de plotselinge staatsgreep. Voormalig Amerikaans ambassadeur in de Sovjet-Unie en Sovjet-expert Arthur Hartman zei afgelopen nacht dat het vertrek van Gorbatsjov “een groot verlies is voor het Westen”. Bush en zijn medewerkers zijn er altijd van uitgegaan dat de veranderingen in de Sovjet-Unie onomkeerbaar zijn, dat ook een conservatieve reactie in de Sovjet-Unie de klok niet helemaal kan terugdraaien en dat het geruime tijd zou kosten om de militaire terugtrekkingen van de Sovjet-Unie ongedaan te maken.

Het initiatief tot een grote doorbraak in de Sovjet-Amerikaanse betrekkingen kwam niet uit Washington maar uit Moskou, van president Gorbatsjov. Zo werd voor de Amerikaanse kiezers definitief het bewijs geleverd dat het communisme failliet was en dat de Verenigde Staten de Koude Oorlog hadden gewonnen.

Hoewel het ook aan het Witte Huis duidelijk werd dat de macht en de populariteit van Gorbatsjov taanden, bleef president Bush hem trouw. “Gorbatsjov heeft ons in staat gesteld om de Koude Oorlog te beëindigen en om Europa heel en vrij te maken”, zei president Bush nog afgelopen juni. Hij onthield zich ondanks kritiek uit het Congres van sancties tegen Gorbatsjov na Sovjet-ingrepen in de Baltische republieken. Bush had hem nodig voor verdere wapenbeheersing en voor de inrichting van zijn nieuwe internationale orde onder Amerikaans leiderschap.

De laatste maanden zag Bush wel in dat hij ook contacten moest onderhouden met andere politieke krachten. Daarmee bedoelde hij niet de huidige coup-plegers maar hervormers en democratisch gekozen leiders, zoals de president van de Russische republiek Boris Jeltsin die in juni op het Witte Huis werd ontvangen.

Het vasthouden van Bush aan Gorbatsjov werd beloond met het tekenen van een verdrag tot beperking van kernwapens op de lange afstand (START), eind juli in Moskou. Het is de vraag of de Amerikaanse Senaat dit verdrag in de nieuwe omstandigheden nog zal willen ratificeren. Wapenbeheersingsverdragen zijn altijd op sterk water gezet bij verslechterende Oost-West-betrekkingen.

De recente ontmoeting in Moskou was een van de vele topconferenties die Bush en Gorbatsjov hebben gehouden. Topconferenties in Helsinki, in Washington en in Malta gingen er aan vooraf. De sfeer is overigens nooit meer zo hartelijk en warm geweest als in Washington vorig jaar juni.

De tijdens topconferenties gemaakte afspraken bleken door de verminderende invloed van Gorbatsjov niet altijd houdbaar. Het verdrag tot beperking van conventionele wapens in Europa werd wel getekend maar niet geratificeerd omdat de Sovjet-Unie de bepalingen op een doorzichtige manier ontdook. Uiteindelijk ontstond er een nieuw compromis. Deze problemen hadden de laatste topontmoeting met een half jaar uitgesteld.

Geheel tegen de verwachting in was president Reagan begonnen Gorbatsjov regelmatig te ontmoeten. Na ruim vier jaar felle oppositie tegen het “Rijk van het kwaad” ontmoette Reagan Gorbatsjov in 1985 in Genève. Er volgden topconferenties in Moskou en Reykjavik en in Washington.

Toen de Berlijnse muur openging, steeg de waardering voor president Bush in de Amerikaanse opiniepeilingen. De voormalige geallieerden van de Tweede Wereldoorlog konden het snel eens worden over de eenwording van Duitsland. Ook zijn overwinning in de Golfoorlog heeft president Bush mede aan Gorbatsjov te danken.

De beoogde tegenprestatie voor zijn diensten, grootscheepse Westerse economische hulp, heeft Gorbatsjov nooit gehad. Zelfs het Harvardteam dat met Sovjet-economen een "Grand Bargain' voorbereidde voor grootscheepse economische hulp aan de Sovjet-Unie, vond Gorbatsjovs economische plannen nog te vaag en te zwak om voor Westerse steun in aanmerking te komen.