Tanks in Moskou; noodtoestand uitgeroepen; Gorbatsjov afgezet door militairen

MOSKOU, 19 AUG. Michail Gorbatsjov is vannacht afgezet als president van de Sovjet-Unie. Vannacht maakte het persbureau TASS bekend dat een speciaal comité de noodtoestand heeft afgekondigd en dat Gorbatsjov ad interim is opgevolgd door zijn plaatsvervanger, Gennadi Janajev. Gorbatsjov, die vandaag zijn vakantie op de Krim zou onderbreken om morgen in Moskou het Unieverdrag te ondertekenen, zou “om gezondheidsredenen” zijn afgetreden. In Moskou hebben tanks stellingen betrokken op strategische punten. Op het Manegeplein verhinderden menigten dat tanks oprukten naar het Rode Plein. Ze vormden een versperring van bussen en klommen onder het roepen van leuzen als “het fascisme zal niet zegevieren” op de tanks en de pantserwagens.

Volgens TASS is de noodtoestand om vijf uur (Ned. tijd) vanochtend uitgeroepen en blijft ze zes maanden van kracht. In die periode ligt alle macht in de Sovjet-Unie in handen van een “staatscomité voor de noodtoestand”, waarvan onder anderen Janajev, premier Pavlov, minister van binnenlandse zaken Boris Pugo, KGB-voorzitter Vladimir Krjoetsjkov en minister van defensie Dmitri Jazov deel uitmaken. De andere leden zijn de vice-voorzitter van het defensiecomité Oleg Baklanov, de voorzitter van de Boerenunie Starodoebtsev en de voorzitter van de Vereniging van Staatsbedrijven Tiziakov.

Honderden tanks en pantserwagens hebben in Moskou strategische plaatsen bezet. De vliegvelden van Moskou werkten vanochtend het normale programma af, maar de haven van Tallinn in Estland werd door Sovjet-schepen geblokkeerd. Het radiostation Echo van Moskou - dat in handen is van het hervormingsgezinde gemeentebestuur van Moskou - werd gestoord en moest later de uitzendingen staken op last van KGB-officieren die de zender bezetten. In Litouwen bezetten Sovjet-militairen het gebouw van radio-Vilnius. De Sovjet-radio zendt ernstige muziek uit. De eerste arrestatie die werd gemeld was die van parlementslid Vitali Oerasjev, leider van een "anti-militaristische vereniging'.

Welke gebieden onder de noodtoestand vallen is in het korte communiqué van wat TASS noemde “de Sovjet-leiding” niet toegelicht. In een andere boodschap, door die Sovjet-leiding gericht aan “buitenlandse staatshoofden en de secretaris-generaal van de Verenigde Naties” wordt melding gemaakt van de noodtoestand in het hele gebied van de Sovjet-Unie.

Het communiqué stelt dat de perestrojka “in een impasse is beland”. “Extremistische krachten zijn opgestaan om te trachten de Sovjet-Unie te liquideren, de staat te ontmantelen en de macht tot elke prijs te grijpen”, zo wordt gesteld. “Om die redenen neemt het staatscomité de verantwoordelijkheid voor de toekomst van het vaderland in handen. Het verklaart zich absoluut vastbesloten ernstiger maatregelen te nemen om de staat en de samenleving zo snel mogelijk uit de crisis te helpen.” In een latere verklaring werd vanmiddag gesteld dat bestuursorganen, partijen of massabewegingen die zich tegen het comité verzetten, zullen worden ontbonden en dat “zonodig” een uitgaansverbod en perscensuur zullen worden afgekondigd.

Pag.5:

"Beleid van Gorbatsjov voortgezet'

In de boodschap aan buitenlandse leiders stelde de nieuwe president, Janajev, dat alle genomen maatregelen tijdelijk zijn, niet beogen een eind te maken aan “het beleid van diepgaande hervormingen” en slechts de bedoeling hebben “de economie van de ineenstorting en het land van de honger te redden en de bedreiging met een burgeroorlog met onvoorstelbare gevolgen te verhinderen”. Het belangrijkste doel van de noodtoestand, zo stelt Janajev, is “de omstandigheden te scheppen die elke burger veiligheid garanderen”. “Voorzien wordt de liquidatie van antigrondwettige, onregeerbare en in essentie criminele formaties die in diverse streken van de Sovjet-Unie morele en fysieke terreur zaaien en als katalysator van het desintegratieproces fungeren”, zo heet het verder in de boodschap. Om welke formaties het gaat wordt niet nader toegelicht. “De hele reeks maatregelen is gericht op de snelst mogelijke stabilisatie van de situatie in de USSR, de normalisatie van het sociaal-economische leven.” Elke andere uitweg, aldus de boodschap, zou leiden tot “confrontatie en geweld, onnoemelijk lijden van onze volkeren en het scheppen van een gevaarlijk focus van spanning vanuit het gezichtspunt van de internationale veiligheid”.

Michail Gorbatsjov vertrok op 4 augustus naar een vakantieadres op de Krim en zou vandaag of morgen in Moskou terugkeren voor de plechtige ondertekening van het Unieverdrag, morgen. Dit verdrag, dat morgen ook zou worden ondertekend door de presidenten van Rusland, Kazachstan en Oezbekistan, regelt de toekomstige relaties tussen Moskou en de Sovjet-republieken. Over het Unieverdrag heeft Gorbatsjov vier maanden lang onderhandeld met de leiders van tien van de vijftien Sovjet-republieken. Het bereikte akkoord voorziet in een aanzienlijke beperking van de macht van het centrum, Moskou, en een corresponderende uitbreiding van die van de negen republieken die hebben toegezegd het te tekenen.

Het Unieverdrag is de afgelopen dagen door conservatieve krachten nog fel gehekeld. De verwachte terugkeer van Gorbatsjov naar Moskou en de ondertekening van het Unieverdrag lijken de directe aanleiding tot Gorbatsjovs afzetting te zijn geweest. Anatoli Loekjanov, de voorzitter van het Sovjet-parlement, hekelde gisteren het Unieverdrag nog. Volgens Loekjanov is het verdrag in strijd met de per referendum geuite wens van de Sovjet-burgers tot handhaving van de Sovjet-Unie. Het zou bovendien onduidelijk zijn omdat het de economische bevoegdheden van het centrum en de republieken niet duidelijk aangeeft. Ook het Sovjet-kabinet, voorgezeten door premier Pavlov, haalde dit weekeinde fel uit naar het Unieverdrag. Boris Jeltsin daarentegen verdedigde het Unieverdrag gisteren. Hij stelde dat hij “pogingen van de centrale autoriteiten om de macht te behouden die ze zeven decennia hebben gehad” niet zou tolereren. “Als wij het verdrag tekenen maar premier Pavlovs regering - even archaïsch als haar voorzitter en met 70 ministeries - blijft zitten, zal ze ons verpletteren zoals ze dat al zeventig jaar doet”, aldus Jeltsin gisteren.