Nieuwe hoop bij Arabieren na staatsgreep in Moskou

Mét Michail Gorbatsjov en zijn aanhangers is ook de ontspanning in de hele wereld het slachtoffer geworden van de rechtse staatsgreep in de Sovjet-Unie. Dat kan niet anders dan vergaande gevolgen hebben voor de ontwikkelingen in het Midden-Oosten. Volgens de objectieve feiten en machtsverhoudingen bestaat er geen werkelijk alternatief voor Gorbatsjovs politiek. Maar het is heel goed mogelijk dat zijn opvolgers illusies koesteren en alsnog een andere richting willen inslaan. De grote onzekerheid over hun toekomstige buitenlandse politiek werpt nu al haar schaduw over de houding van zowel de Arabische wereld als van Israel - zonder dat de betrokkenen dat al te duidelijk (willen) zeggen.

In de meeste Arabische hoofdsteden werd de snel afbrokkelende Sovjet-macht de afgelopen jaren met afschuw bekeken. Niet omdat men zo gecharmeerd was van de Sovjet-Unie of het communisme - het tegendeel was eerder waar - maar omdat de Sovjet-Unie een strategische tegenpool was voor de Westerse dominantie in het Midden-Oosten, die gepersonifieerd werd door de Verenigde Staten.

De ineenstorting van het Oostblok was voor vele Arabische staten een politiek-strategische ramp van de eerste orde. Want de snelle politieke liberalisering van de regimes in Oost-Europa had tot gevolg dat de vaak zeer intieme samenwerking met de Oosteuropese landen en inlichtingendiensten abrupt werd beëindigd.

Gorbatsjovs toenaderingspolitiek tot het Westen werd dan ook in de Arabische wereld - met uitzondering van de Golfstaten en, in mindere mate, Egypte, Marokko en Tunesië - gezien als een capitulatie, waaraan Arabische belangen werden opgeofferd. Amerika en zijn bondgenoten hadden - zo was en zo is nog steeds de algemene perceptie - nooit zo vernietigend tegen Irak kunnen uithalen, als Gorbatsjov niet zo slap en toegeeflijk was geweest. Over zijn val zullen dan ook weinig Arabieren diep bedroefd zijn.

Van Arabische zijde hoeft men in de komende dagen slechts een diepe officiële stilte te verwachten, omdat niemand werkelijk kan voorspellen hoe de nieuwe Sovjet-machthebbers op het internationale vlak zullen opereren. Maar één van de meest kenmerkende eigenschappen van de Arabische politiek is, dat men daar méér en sneller dan in het Westen op betere tijden hoopt, zelfs als die hoop op weinig realiteiten is gebouwd.

Door de staatsgreep in Moskou zal dan ook onvermijdelijk - hoewel waarschijnlijk zeer tijdelijk - de Amerikaanse houdgreep op het Midden-Oosten verslappen. Met name twee hoofdrolspelers in de Arabische wereld - president Saddam Hussein van Irak en PLO-voorzitter Yasser Arafat - kunnen enige moed putten uit Gorbatsjovs val.

Saddam gokt er al sinds maanden op dat hij, dank zij de wankelmoedigheid van het Westen, politiek alsnog de internationale boycot en vijandschap kan overleven. Zijn verwachtingen kunnen door de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie alleen maar worden versterkt. Want de boycot tegen Irak is geheel afhankelijk van een minimale gelijkgezindheid binnen de Veiligheidsraad van de VN, die berust op afspraken tussen Washington en Moskou.

Als de nieuwe machthebbers in Moskou besluiten om niet langer aan het handje van president Bush te lopen, zouden die afspraken wel eens op losse schroeven komen te staan. Dat zou de harmonie binnen en de besluitvaardigheid van de Veiligheidsraad zeer ernstig kunnen aantasten.

Yasser Arafat, het tweede Arabische slachtoffer van de Amerikaanse krachtspolitiek in het Midden-Oosten, kan eveneens wat rustiger ademhalen. Want het staat nu opeens helemaal niet meer vast dat de Israelisch-Arabische vredesconferentie, die volgens het Amerikaanse scenario de PLO onzichtbaar moest maken dan wel moest uitsluiten, alsnog zal doorgaan. Het bijeenroepen van een vredesconferentie op voorwaarden, die voor de PLO buitengewoon ongunstig zijn, kan namelijk alleen plaats hebben als er een behoorlijke mate van politieke samenwerking is tussen de VS en de Sovjet-Unie.

Als Arafat wat minder pessimistisch is, heeft hij geen ongelijk. De kans is groot dat de vredesconferentie onder de huidige omstandigheden voor onbepaalde tijd wordt uitgesteld. Een zeer belangrijke reden voor president Bush om zoveel nadruk op die vredesconferentie te leggen, was dat hij zo weinig andere punten op zijn politieke agenda had. Maar die situatie is nu, met de machtswisseling in Moskou, drastisch veranderd. Het wantrouwen in de internationale arena is opeens fors toegenomen, terwijl de verwachtingen op een mooie, vreedzame toekomst navenant zijn afgenomen.

Allen die de Nieuwe Grote Wereldvrede wantrouwden, worden thans door de gang van zaken in de Sovjet-Unie in hun overtuiging bevestigd - Israels premier Shamir en de zijnen in de eerste plaats. Zij willen toch wel eerst een paar dingen weten, voordat zij naar een vredesconferentie gaan die mede onder Sovjet-leiding plaatsheeft. Zullen Gorbatsjovs opvolgers de oude Sovjet-vijandschap tegenover Israel hervatten? Zullen zij de ongestoorde emigratie van Sovjet-joden naar Israel blijven toestaan? Zullen zij Gorbatsjovs politiek tegenover Syrië terugdraaien en de Syrische president Hafez al-Assad wederom toestaan een "strategisch evenwicht' met Israel te bereiken?

Het zijn politieke argumenten die president Bush onmogelijk kan negeren. Want zij raken een gevoelige snaar bij een belangrijk deel van het Amerikaanse politieke establishment - ook bij diegenen die niet met de Israel-lobby zijn verbonden.

De politieke liberalisering in de Sovjet-Unie, die onvermijdelijk leek, is door de staatsgreep in Moskou tijdelijk ongedaan gemaakt. Dat kan een wederopleving van de Koude Oorlog betekenen. Maar dat hoeft niet per se te gebeuren. Want het is best mogelijk dat de nieuwe Sovjet-machthebbers Gorbatsjovs koers op een autoritaire wijze willen doorzetten, dat ook zij een hervatting van de Koude Oorlog te kostbaar vinden.

Dan zouden de nieuwe hoop en verwachtingen van velen in het Midden-Oosten de bodem worden ingeslagen.