Gangsters aan de macht

Als het clubje gangsters in Moskou zijn zin krijgt, is dat een ramp van wereldformaat. Het consolideren van deze conservatieve revolutie, deze Europese tragedie die ons dan te wachten staat, zal het persoonlijk leven van iedereen in ons werelddeel en in het hele Westen lang en diep beïnvloeden.

Wat wordt vandaag in Moskou, in één dag vernietigd? Het vertrouwen in een supermacht, het politiek en diplomatiek kapitaal waaraan de gearresteerde Gorbatsjov vijf jaar met niet aflatend geduld had gewerkt. De reputatie van de Sovjet-Unie als een betrouwbare partner in de constructie van een systeem dat een realistische hoop op vrede bood. Een binnenlandse hervorming die al nagenoeg volledige vrijheid van meningsuiting had gebracht, dat wil zeggen het meest noodzakelijke bestanddeel voor een goed werkende democratie. Vernietigd wordt het begin van een herstel, waarbij met hulp van het Westen geleidelijk de verwoestingen van tientallen jaren "socialistische' economie ongedaan zou worden gemaakt. Verdwenen is de hoop dat een behoedzame politiek, het tergend langzame beleid met vallen en opstaan zou leiden tot een nieuwe Unie waarin de Republieken zich naar eigen aard konden ontplooien. Rampzalig ondermijnd zijn de betrekkingen tussen de Sovjet-Unie en de Midden Europese naties, voormalige leden van het Warschau Pact. Wat de uitvoerders van deze staatsgreep verder ook met hun waandenkbeelden van plan zijn, de putschisten hebben in ieder geval aangetoond dat het in Moskou nog altijd mogelijk is, het oude wantrouwen van de Koude Oorlog te activeren. Alleen al daardoor heeft deze staatsgreep heeft de verwoestende kracht van een bom.

Het is niet moeilijk te begrijpen waardoor de generaals of opperspionnen van de nieuwe macht zich hebben laten leiden. Heimwee: naar de tijd van rust, orde en onversneden wereldmacht. Het is ook niet moeilijk te voorspellen hoe zij die restauratie willen bewerkstelligen: met behulp van de wapens, de geheime politie, de gevangenis en het concentratiekamp. Daar houdt het westerse voorstellingsvermogen op.

De crisis is de Sovjet-Unie komt voort uit alles wat de voorgangers van dit zojuist aangetreden gangsterdom in driekwart eeuw had aangericht. Datgene wat vijf of zes generaties in een totalitaire staat met man en macht is ingepompt, kan niet een een kwart generatie ongedaan worden gemaakt. Spoedoplossingen voor de ziektes en slepende naverschijnselen van het communisme bestaan niet. Dat heeft Gorbatsjov in vijf jaar perestrojka geleerd, maar het heeft hem aan overtuigingskracht ontbroken om die kennis bijtijds en in voldoende mate over te dragen. De putschisten denken uit de loop van hun geweren voldoende macht komt om een achterlijke economische organisatie, een wrakke infrastructuur, een failliet bestuur en een dode ideologie nieuw leven in te schieten. Als het vandaag niet met dreigen lukt, zal het morgen met grootscheepse arrestaties en overmorgen met executies wel gaan: dat is de weg die vandaag in Moskou is ingeslagen.

Zullen de volken van de Sovjet-Unie zich met dit perspectief verzoenen, dat wil zeggen teruggaan naar de gepolitioneerde stagnatie die slechter zal zijn dan de stagnatie omdat ook daarvoor nu de economische grondslag ontbreekt? Willen de putschisten de macht van het leger gebruiken zoals destijds de tanks zijn gebruikt in Boedapest en Praag en nu alweer in Vilnius? Hoe dicht is de burgeroorlog genaderd?

Speculaties. Maar het feit dat men van de ene op de andere dag weer zo moet speculeren, geeft op zichzelf al aan van welke rampzalige achteruitgang we getuigen zijn. Het Westen is niet bereid, nu datgene voor putschisten te doen wat het na jaren van wikken en wegen nog altijd min of meer voor de gearresteerde president wilde doen. Restauratie daar leidt onvermijdelijk tot achterdocht aan deze kant van de Europese demarkatielijn - de lijn waarvan men dacht dat die nagenoeg was verdwenen. Dat is hier geen heimwee naar de overzichtelijkheid van de Koude Oorlog. Het is vanzelfsprekende politieke achterdocht gepaard aan de weerzin tegen het gangsterdom. Blijven de gangsters aan de macht, dan wordt het vanzelf tot een herbewapende achterdocht.

De enorme winst die het bewind van Gorbatsjov niet alleen het Westen, de naties van Midden Europa maar ook de volken van de Sovjet-Unie heeft gebracht, mag niet door een samenzwering in Moskou verloren gaan. Aan de herwonnen politieke beschaving zijn we verplicht, de bedreigde leiders daar te helpen. Te traag is hier doorgedrongen wat de internationale politiek in al zijn aspecten aan Gorbatsjov heeft te danken. Van die traagheid krijgen hij, Boris Jeltsin, Eduard Shevarnadze en al hun medestanders onverdiend, en wij in het Westen wel verdiend vandaag de rekening gepresenteerd.

Het is in het belang van allen in Oost en West dat de voorhoede van de achterlijkheid die zich met behulp van tanks in Moskou heeft geinstalleerd, zo snel mogelijk verdwijnt en het liefst zelf achter de tralies komt. Daarvoor demonstreren, tehoop lopen, boycotten, een storm in de publieke opinie ontketenen is het geringste wat we voor Gorbatsjov en de zijnen, en ook voor ons zelf op het ogenblik kunnen doen.

Eén conservatieve revolutie per eeuw is genoeg in Europa!