Exit Gorbatsjov

NU IS HET dan toch gebeurd.

Volgens een ritueel waarmee de tijdgenoten van deze eeuw vertrouwd zijn geraakt, is de Sovjet-Unie haar politieke leider kwijtgeraakt: hij verblijft op de Krim, wordt officieel vervangen in verband met ziekte, tanks rijden door de straten van Moskou, de muziek wordt ernstig, nieuwe machthebbers verspreiden teksten met als strekking dat het zo niet langer kan en voegen met een noodtoestand de daad bij het woord.

Het ritueel van de staatsgreep suggereert dat de tijd heeft stil gestaan, dat er in de Sovjet-Unie niets is veranderd. Maar zo is het niet. Het land heeft de afgelopen zes jaar een soort Tweede Revolutie beleefd, die alle politieke en ideologische zekerheden van het communistische stelsel overboord heeft gezet. Zonder veel visie, vol opportunisme en improvisatie, maar met een feilloos gevoel voor de nieuwe tijden begon Michail Gorbatsjov zes jaar geleden aan zijn ,glasnost' en zijn ,perestrojka'. Het waren twee vlaggen die een ook voor hemzelf nog onbekende lading dekten - een lading trouwens die al spoedig ook ging schuiven. Stap voor stap ging dat proces verder. De dictatuur van het proletariaat verdween uit de officiële teksten, de alleenheerschappij van de communistische partij werd op de tocht gezet en particulier bezit zou de ruimte krijgen.

De grootste omwenteling kwam in de verhouding tussen de Sovjet-Unie en het buitenland. De angstvallig-agressieve aanwezigheid van de communistische supermogendheid, waarmee iedereen na 1945 vertrouwd was geraakt en die de wereld in Oost en West had opgedeeld, kwam tot een eind. De Koude Oorlog was voorbij, met vlag en wimpel gewonnen door het Westen, en het communisme werd bijgezet in het het graf van ideologische aberaties. “Het einde van de geschiedenis” proclameerde de Amerikaanse filosoof Francis Fukuyama ten slotte ietwat vertwijfeld, terwijl in Midden- en Oost-Europa in korte tijd de dictaturen vielen en aan de naoorlogse landkaart een einde werd gemaakt.

DIT ALLES gebeurde dank zij Gorbatsjov, die nota bene persoonlijk in Oost-Berlijn het steunende DDR-regime de doodsteek kwam toedienen, zonder overigens ook toen weer precies te beseffen waar de door hem losgetrapte steen terecht zou komen. Tot ieders verbazing werd het een nieuw, verenigd Duitsland en kenmerkend voor Gorbatsjov was ook toen weer dat hij zich improviserenderwijze bij zulke consequenties neerlegde en trachtte er enig restant-voordeel uit te slepen.

Maar het verenigde Duitsland en het voortwoekerende nationalisme in de Sovjet-Unie bundelden voor het eerst ook op grote schaal ontevredenen: Russen, xenofoben, stalinisten, communisten, patriotten, religieuze orthodoxen. Het dilemma werd zichtbaar, te zichtbaar: de Sovjet-Unie is een imperium met een lang verleden en ook een imperium dat zijn legitimatie in deze eeuw slechts had kunnen vernieuwen dank zij het socialisme. Met dat vocabulaire had Stalin half Europa aan zich kunnen onderwerpen in de Grote Patriottische Oorlog en het imperium vervolgens bijeen kunnen houden. En omgekeerd had dat succes het communisme in de Sovjet-Unie gelegitimeerd. Kortom, wie een punt zette achter dat tijdperk, kon niet anders dan de Sovjet-Unie en diens tsaristische voorloper ontmantelen. Zoiets kon niet anders dan tegenkrachten oproepen, en het is dan ook meer dan symbolisch dat de staatsgreep van de behoudende krachten plaatsheeft op één dag voordat de handtekeningen zouden worden gezet onder de eerste verdragen van verregaande autonomie voor de deelrepublieken. Niet toevallig is ook dat Gorbatsjov meer en meer sprak van de Unie van Soevereine Sovjet-Republieken en dat in de verklaring van de nieuwe machthebbers de Unie van Socialistische Sovjet-Republieken weer wordt genoemd.

HOE MOET HET nu verder met deze Zieke Man van Europa?

Het zou een klein wonder zijn geweest wanneer het hele ontmantelingsproces zonder ernstige tegenslagen was verlopen. De Zieke Man van de vorige eeuw, het Ottomaanse imerpium, heeft er honderd jaar over gedaan. Bovendien moet niet worden vergeten dat de veranderingen van Michail Gorbatsjov weliswaar een weldadig klimaat in de wereld hebben gebracht, maar dat de Sovjet-Unie zelf door een lang, bitter dal ging en licht aan het einde van de tunnel niet in zicht was. Tegenover de gorbimania hier stonden de lange rijen daar, de krampen van een lang en onvoorspelbaar proces van ontvlechting.

Maar zal dit Kremlin-bonapartisme een korte terugslag zijn of het begin van een nieuw tijdperk? Men is geneigd voor het eerste te kiezen al is hier enkele uren na de dramatische gebeurtenissen de wens slechts vader van de gedachte? Feit blijft dat de economische commando-structuur van het Brezjnev-tijdperk de Sovjet-Unie in de wereld had teruggeworpen en dat een nieuwe dictatuur weliswaar orde kan brengen, maar geen nieuw economisch elan. Vroeg of laat wordt het land toch weer geconfronteerd met de werkelijkheid van economische en technische vooruitgang elders in de wereld waarmee het achterlijke bureaucratische stelsel van de Sovjet-Unie meer en meer contrasteert.

Een hereditie van de Koude Oorlog is evenmin denkbaar. De ideologische aandrift bestaat niet meer, Janajev en de zijnen kunnen de wereld niet meer inspireren tot enige communistische geloofsijver. De satellietstaten in Europa hebben hun vrijheid terug.

DE SCHEIDSLIJN in Europa loopt sinds vanochtend vroeg achter Polen. Net als vroeger, vóór de Tweede Wereldoorlog. Maar al weet niemand hoe lang dat zal duren, vast staat toch dat de wereld kleiner is geworden, dat een IJzeren Gordijn in de global village niet zo gemakkelijk en niet zo hecht meer valt te weven. Vast staat ten slotte op maandag 19 augustus 1991 alleen dat een man van het toneel is verjaagd die in zes jaar tijd voldoende heeft gedaan en nagelaten om de conclusie te wettigen dat hij de wereld heeft veranderd.