Pretoria moet controle omroep opgeven

DOORN, 17 AUG. Radio en televisie moeten een belangrijke rol spelen bij de democratisering van de Zuidafrikaanse samenleving. Daarom moet de leiding van de publieke omroep in Zuid-Afrika, de Suid Afrikaanse Uitsaai Korporasie (SAUK-SABC), door de overheid en de regerende Nasionale Partij uit handen worden gegeven. Dat is de overtuiging van 47 journalisten, vakbondsleiders en andere betrokkenen bij de media in Zuid-Afrika, die deze week in Nederland op de "Jabulani'-conferentie bijeen waren.

De deelnemers bespraken in Doorn hoe radio en tv in hun land op representatieve wijze de culturele en politieke hoofdstromingen kan weergeven. De Jabulani-conferentie werd onder het motto "Freedom of the airwaves' georganiseerd door de stichting Omroep voor Radio Freedom en de Anti-Apartheids Beweging Nederland.

Vóór februari 1990 was de SABC - met vier tv-zenders en 23 radiostations - het propaganda-medium bij uitstek voor het apartheidsregime. De regering-De Klerk formeerde vorig jaar een speciale werkgroep ("Task Force'), samengesteld uit functionarissen van het leger, de veiligheidsdienst en de Nasionale Partij. Deze commissie bepleit de instelling van een "Independent Broadcasting Authority' die in de toekomst moet toezien op de verstrekking van zendmachtigingen. Voorzitter van de regeringscommissie is Christo Viljoen, die tevens voorzitter is van de staatsomroep SABC. De deelnemers aan de Jabulani-conferentie betwisten de legitimiteit van de Task Force en wensen de instelling van een werkelijk onafhankelijke en representieve werkgroep. Viljoen verdedigde gisteren het feit dat de leden van zijn werkgroep door de regering zijn benoemd. Hij zei niets te voelen voor het Jabulani-oorstel om het rapport van zijn commissie niet te overhandigen aan de regering, maar aan volgens de conferentie wèrkelijk belanghebbende groeperingen en instellingen. Hij wenste niet in te gaan op de eis van de Jabulani-deelnemers, om de SABC-medewerkers te ontslaan die in het verleden hebben meegewerkt aan censuur en apartheidspropaganda.

In een slotcommuniqué stellen de congresdeelnemers, dat in de interim-periode tot de verkiezingen geen garanties bestaan voor een eerlijke, afgewogen en onpartijdige nieuwsvoorziening, dat over de toekomst van de omroep geen enkel openbaar debat heeft plaatsgevonden en dat huidige regering niet het gezag of de bevoegdheid heeft om eenzijdig de omroep in Zuid-Afrika te reorganiseren. De Jabulani-deelnemers bevelen de All-Party Conference (APC) aan om een onderzoekscommissie in te stellen, die voorstellen doet voor de herinrichting van de omroep onder een democratisch bewind.

“Sinds begin 1990 is ook de stem van het ANC via de SABC te horen, maar van vrijheid van meningsuiting is nog lang geen sprake”, zegt Michael Markovitz, jurist en voorzitter van de Broadcasting Commission van de Film and Allied Workers Organisation (FAWO), waarin een groot aantal "alternatieve' film- en tv-makers vertegenwoordigd is. De FAWO overlegde onlangs aan de SABC een lijst met ruim honderd video-produkties - over grotendeels sociale en "zwarte' onderwerpen - die volgens de organisatie voor uitzending in aanmerking komen. Het bezwaar dat de staatsomroep steevast tegen dergelijke programma's aanvoert is, dat ze commercieel niet interessant zijn.

“Evenals de gedrukte media staan de elektronische media in wezen nog steeds vijandig tegenover de zwarte bevolking”, stelt Moeletsi Mbeki, voorlichter van de vakbondsfederatie Congress of South African Trade Unions (COSATU). Hij betreurt het dat het regeringsgezinde bedrijf ARGUS, dat het overgrote deel van de kranten bezit, nu ook het betaal-tv-station M-net in handen krijgt. “Er wordt in Zuid-Afrika elke dag door 17 miljoen mensen naar de tv gekeken, maar het blijft het instrument van de leidende partij in dat land.”

“Ten tijde van de noodtoestand was de hetze op zijn hoogtepunt”, zegt Markovitz. “Toen werd de witte Zuidafrikanen verteld dat het "rooie gevaar' dreigde en dat er een omwenteling tegen het land werd beraamd; de communisten zouden al aan de grens wachten. Het was ronduit hysterisch. Er zitten nu nog steeds dezelfde mensen als toen. Ze lopen nu ook in de pas, alleen lopen ze in de pas van De Klerk. En die heeft het verbod op het citeren van ANC-mensen opgeheven en is wat minder autoritair. Wij vinden dat als je dat systeem wilt opengooien, je dat niet moet laten organiseren door de mensen die vroeger ook de touwtjes in handen hadden. Wij hebben bezwaar tegen het feit dat de omroep nog steeds het witte minderheidsbelang vertegenwoordigt.”

“De omroep is maar één instrument in de democratische beweging”, zegt Mbeki. “Maar in Zuid-Afrika is het wel een heel belangrijk instrument, temeer daar de zwarten weinig kranten lezen. We eisen tot de verkiezingen garanties dat de omroep niet het propagandakanaal van de Nasionale Partij wordt. De omroep moet toegankelijk zijn voor alle politieke partijen.”