Onderhuidse Haagse afkeer van omroepbestel

Commerciële televisie kàn winstgevend zijn, maar je moet het wel kunnen uitzingen.

RTL plus kostte het vijf jaar en 270 miljoen Duitste Mark om uit het rood te komen en RTL4 is, ondanks de steun van de populaire pers, nog niet winstgevend. Op de Financial Times-conferentie over kabel-tv en satelliet-omroep waren de BBC èn de commerciële ITV ongerust over hun voortbestaan. De fusie van British Satellite Broadcasting met Murdoch's Sky Channel was meer fusilleren gebleken. Deze Britisch Sky Broadcasting bedient nu vijf stations. Met de tweede Astra-satelliet komen er zesendertig tv-kanalen bij. Met de derde nog achttien. Er komt dus nog meer overbevissing in de Europese commerciële vijver.

Er zijn ook veel onzekere factoren. Wat is de prijs voor een concessie? Wat wordt het bestedingspatroon. Meer kabel of meer schotelantennes? Overleeft de BSB? Zal de BBC in 1996 ook commercieel (moeten) worden? Slaat de nieuwe D-Mac-standaard snel en overal aan? Tycoon Maxwell zei: “Als de EEG de verkeerde standaard kiest komen in Europa de toestellen uit Japan, de programma's uit Amerika, alleen de kijkers zullen Europees zijn”. Ook in Engeland voorspellen de consultants ongeveer wat de cliënt wil horen zolang hij maar genoeg betaalt. Volgens één spreker is een consultant een man die honderd manieren weet om de liefde te bedrijven... alleen kent hij geen enkele vrouw.

Even zwaar heeft de BBC het. Die ligt onder vuur van de conservatieve politici, kranten, belangengroepen en tegenstanders van de omroepbijdrage. Volgens directeur Checkland komt dit omdat de politici met de BBC geen stemmen kunnen winnen en de publieke omroep van iedereen is dus van niemand en daarom door weinigen wordt gewaardeerd. Toch zal de BBC zichzelf blijven: “Niet in dienst van de regering, noch van de sponsors, niet van de aandeelhouders of adverteerders en niet bevreesd voor de tirannie van de kijkcijfers”.

Ook in Nederland is commercieel gaan, gezien het marktaandeel van RTL4, riskant. Ook hier is een ongunstig politiek klimaat voor het omroepbestel, Nota bene een kloon van ons partijenstelsel. Die partijen hebben aan verwante stromingen golflengten gegeven alsmede de luisterbijdrage. Als tegenprestatie moesten deze organisaties een volledig programma bieden van informatie, educatie, cultuur en verstrooiing naar eigen inzicht en overtuiging. Daarmee bewijzen zij de politiek een dienst. De politiek wilde vanouds geen staats- of commerciële omroep maar wel één die richting gaf. Zo'n bestel is er, met uitzondering van de TROS en Veronica, niet op gebouwd om alleen het massapubliek te amuseren en daarmee geld te verdienen. Al heeft de "vertrossing' haar sporen nagelaten. Politiek Den Haag heeft dan ook niet het morele recht dit bestel te verwijten, dat het door tekort aan efficiency en samenwerking financieel niet is opgewassen tegen de commerciële RTL4. 'Den Haag' heeft zelf die structuur en die voorwaarden opgelegd en de omroepbijdrage zes jaar gelijk gehouden. RTL4 is als NV slagvaardiger, biedt meer amusement, meer reclame en in de programma's, verwerft daarmee dus meer inkomsten en wordt niet gehinderd door programma- en reclamevoorschriften. Ook kon het in de amusementssector populaire artiesten wegkopen.

Als politiek Den Haag nu af wil van dit "contract' met de omroepen, bijvoorbeeld omdat deze zich niet meer identiek genoeg aan deze partijen gedragen, laat men dat dan op een fatsoenlijke manier doen. Dat gebeurt niet in de Nota Publieke omroep in Nederland, ingeleid met enkele zweepslagen van de nieuwe dompteuse d'Ancona.

Een analyse van de oorzaken “dat de existentie van het publiek bestel aan de orde is”, ontbreekt. Allicht! De voornaamste oorzaak is dertig jaar falen van de politiek om, bij welke regeringscombinatie ook, een adequate regeling te maken voor een redelijk en billijk aandeel van de commercie in de omroep. Vanaf het afstemmen in 1963 van de Nota Reclametelevisie tot het verspelen van de laatste kans op zo'n regeling door Brinkmans catenaccio-voetbal. Hij speelde de bal net zo lang rond totdat de omroep-pers-combinatie ATV-EPTV doorkreeg, dat het aanbod in het Regeerakkoord 1986 om commercieel te worden, nep was. Psalm 146 zegt ook: 'Vest op prinsen geen betrouwen'. Dus ook niet op de kroonprins van het CDA.

De Nota belijdt het behoud van “die waardevolle publieke omroep”. Platonische liefde maar wel als gevolg van impotentie. Het regeerakkoord is tegen verhoging van de omroepbijdrage. Die waardevolle publieke omroep is per saldo niet meer waard dan de laagste omroepbijdrage in Europa, namelijk 168 gulden per jaar. De kabelaansluiting kost ƒ180 gulden, dus meer dan de programma's. Toch gek . Een Kamerlid vond dat je de kijkers niet kunt straffen omdat dertig procent naar RTL4 kijkt. Een drogreden. Die dertig procent zweert daarmee toch niet het kijken naar "Hilversum' af?

Het totale programma-aanbod is voor het publiek net een Indische rijsttafel. Van elk schoteltje wat. Elke nieuwe zender of kabellijn versplintert het kijkerspubliek meer. Met die smoes kan voortaan elke verhoging worden afgehouden. Beter is de vraag: moet zeventig procent het omroepbestel missen omdat dertig procent naar RTL4 kijkt? Is het niet consistent om als de omroepbijdrage gelijk moet blijven dan ook de reclame-inkomsten gelijk te houden, nu "faillissement' moet worden voorkomen'? Waarom dan van het publieke bestel nog meer culturele programma's gevergd, wetend dat RTL4 niet daarmee zoveel reclame-inkomsten vangt? Even inconsistent is het verbod voor de publieke omroep van reclame in de programma's. Die veel te lange reclameblokken van de Ster zapt men wel weg. Reclame au moment suprême als de film net gewelddadiger of sexiër wordt, zit men wel uit. Verruiming van sponsoring mag wel van de dompteuse. Is dat minder erg dan reclame in de programma's? Daarvan weet je dat het reclame is. Bij sponsoring moet je heel goed opletten. Het publiek kijkt toch niet minder naar "Klasgenoten' nu dit met reclame in het program bij RTL4 is te zien?

Voor de omroepbijdrage wordt halsstarrig aan het regeerakkoord vastgehouden. Daarentegen wordt dit losgelaten voor de discussie over het cadeau, ten laste van de belastingbetaler, van een geheel ethernet aan TROS en Veronica. Met of zonder bruidsschat of vertrekpremie. De plechtige beloften dat de drie ethernetten voor de publieke omroep blijven, worden daarmee geschonden. Dat is geen inconsistentie meer, maar meten met verschillende maten.

Overal gaat tegenwoordig de commerciële tv via satelliet en kabel. Waarom zou die in Nederland dan via de etherfrequentie moeten. In de Nota staan uitvoerige berekeningen over de financiën van de publieke omroep. Geen cijfer over wat het commercieel worden van TROS en Veronica zou kosten.

Als het publiek bestel reeds zoveel inkomstenderving van één Nederlandstalige commerciële concurrent ondervindt waarom dan een tweede in het leven roepen? Bij gelijkblijvende omroepbijdrage, onderscheidende programmering en veel minder mogelijkheid om met reclame inkomsten te verwerven zou het resultaat het verpieteren van het publiek bestel zijn. Of is dat de opzet?

Meer coördinatie en samenwerking binnen de publieke omroep zijn lege leuzen. Daarmee zijn geen kapitalen te bezuinigen. In Nederland kunnen zelfs politiecorpsen niet voldoende samenwerken. En volgens McKinsey de ARD en ZDF niet, twee Duitse staatsomroepen, en geen samenvoegsel van ongeveer veertig zendgemachtigden met verschillende doelstellingen.

De joker in de mouw van de minister was de eigen bijdrage alleen van de leden der omroepverenigingen. L'art de grouper les chiffres leerde dat ondanks alle onzekere factoren er precies 125 miljoen gulden tekort zou zijn in 1993. Laat dit nu precies 25 gulden op vijfmiljoen omroepleden zijn! Hierover is al zoveel gezegd, dat ik volsta met de vraag of minister d'Ancona misschien uit is op een nieuwe schoolstrijd. Met haar argumentatie kan ter dekking van het immense tekort van minister Ritzen even goed door de staat een eigen bijdrage voor elke leerling van het bijzonder onderwijs worden gevorderd.

Er valt genoeg kritiek te leveren op ons omroepbestel. Fascinerend blijft de reden voor de onderhuidse aversie van politiek en ambtelijk Den Haag voor het omroepbestel. Is dit de afhankelijkheid van dit medium voor het succes van hun werk? Die wordt niet kleiner als men erop aanstuurt alles commercieel te maken. Want hoeveel amusementswaarde heeft de politiek.