Onaantastbare Kaunda wankelt

CHINGOLA-LUSAKA, 17 AUG. Een blinde man tokkelt op zijn ontstemde gitaar en stoot zijn valse noten in de krakende microfoon. Dat is niet om aan te horen maar de duizenden toegestroomde toehoorders schudden swingend met hun schouder en draaien met hun onderlichamen. Want een feest zal het zijn. De oppositiepartij De Beweging voor Meer Partijen Democratie (MMD) houdt in Chingola vandaag een verkiezingsbijeenkomst en dat is op zichzelf al genoeg reden tot vreugde.

Er hangt een hooggespannen sfeer van bevrijding over Zambia. Alles zal beter gaan wanneer de MMD aan de macht komt. En alles, nou ja bijna alles, mag gzegd worden sinds in december president Kenneth Kaunda na achttien jaar éénpartijheerschappij het meerpartijenstelsel opnieuw heeft ingevoerd. “Het uur is gekomen. En het uur is NU, scandeert iedereen op de MMD-rally in Chingola. Een spreker gaat met de aanzwellende menigte in gebed. De naam van Jezus valt, van God, van Kaunda en vooral die van MMD-presidentskandidaat Frederick Chiluba. Amen. De menigte juicht. De spreker vervolgt: “Jullie krijgen betere huizen en hogere lonen.”

Nooit eerder, ook niet rond de onafhankelijkheid, trokken politieke rally's in Zambia zulke grote menigten. Honderdduizenden wonen de bijeenkomsten bij van de MMD. In de verste uithoeken van het land steken baby's, tieners en ouders hun duim en wijsvinger op naar de passerende reiziger. Het overwinningsteken van de MMD is een nationale groet geworden.

“Er dreigt een crisis door de hoge verwachtingen”, erkent MMD-leider Frederick Chiluba. “Dat geeft ons verdomd veel verantwoordelijkheid, want de bevolking verwacht té veel van ons in een té korte tijd. Maar we vertellen de Zambianen dat ze het voor enige tijd nog moeilijker zullen krijgen. We vertellen hen de waarheid.”

Op een nader te bepalen dag in oktober gaat Zambia naar de stembus. De electorale wedstrijd speelt zich af tussen Kaunda's Verenigde Nationale Onafhankelijkheidspartij (Unip) en de MMD. Nog enkele kleine partijen doen mee maar zij spelen een marginale rol. Hoofdthema's in de verkiezingscampagnes zijn de diepe sociale en economische crisis en de democratisering van de samenleving.

De ex-vakbondsleider Chiluba maakt een goede kans de nieuwe president van Zambia te worden. Hij is een populist, razend populair bij de mijnwerkers en een symbool van hoop voor de jarenlang genegeerde boeren. “Ik heb nooit in een ideologie geloofd”, zegt Chiluba. “In de MMD werken allerlei stromingen samen, vakbonden, intellectuelen en zakenlui. We moeten onze extreme standpunten laten varen, we zullen een nieuwe democratische cultuur creëren.”

De MMD toont zich vooral een tegenpartij. De verguisde aspecten van de jarenlange heerschappij van Kaunda en zijn Unip zullen teniet worden gedaan. Dus belooft de MMD decentralisatie, democratisering en de invoering van de vrije markt. Dat Unip zich inmiddels ook al heeft bekeerd tot deze principes doet weinig meer ter zake. “Unip doet het onder druk, wij doen het vrijwillig”, geeft Chiluba aan als het belangrijkste verschil tussen de twee partijen.

Onder 27 jaar Unip-bestuur bureaucratiseerde het zware en logge overheidsapparaat. De organen die garant moesten staan voor democratische participatie in een éénpartijstaat raakten verstopt door vriendjespolitiek en eigenbelang. De arrogantie van de macht en de corruptie deden hun intrede.

Hoewel Kaunda nooit naar despotisch bestuur is afgegleden, concentreerde zich steeds meer macht in zijn handen. Alleen hj kon bepalen wanneer er een nieuwe politieke richting moest worden ingeslagen.

Kaunda onderscheidde zich van andere Afrikaanse leiders omdat hij zich gevoelig toonde voor massale protesten van de bevolking. Onder druk van de MMD, en na grote sociale onrust, schrapte hij vorig jaar het machtsmonopolie van de Unip. Zambia is nu een van de meest politiek open landen van Afrika, waar op relatief hoogstaand niveau wordt gediscussieerd over de politieke en economische problematiek.

Kaunda is een genadig leider, maar hij bleef de onaantastbare koning. Hij werkte aan de opbouw van een familiedynastie, zijn echtgenote en zonen spelen een aanzienlijke rol in politieke en economische zaken. Ten slotte had Kaunda het punt bereikt dat hij zich onmisbaar achtte voor Zambia. Hij kan Zambia pas aan zichzelf overlaten wanneer de economische crisis is opgelost, betoogt de president. Deze mythe van de onmisbare vader des vaderlands wordt door Kaunda en zijn Unip nog immer gecultiveerd. Met het verschil dat de MMB tegenwoordig kan roepen wat vele Zambianen al jaren fluisterden: Kaunda is juist schuldig aan de economische crisis.

Ook binnen Unip gingen door de nieuwe democratische vrijheden de partijleden nadenken. Duizenden leden keerden de partij de rug toe en hoge prominente politici liepen over naar de MMD. Op het eerder deze maand gehouden Unip-congres daagde de flamboyante Enoch Kavindele Kaunda uit. De president is een blok aan het been van de partij geworden, verkondigde hij. Kaunda's naaste medewerker van het eerste uur, Grey Zulu, gaf op het partijcongres zijn functie als secretaris-generaal op. Vier andere veteranen traden eveneens af.

Unip hamert in de verkiezingscampagne op zijn jarenlange staat van dienst. “We hopen dat de Zambianen niet zo naïef zullen zijn te experimenteren met een MMD-regering die ze niet kennen, met een regering zonder ervaring”, zegt minister van buitenlandse zaken Benjamin Mibenge. “Niet één Zambiaan heeft zijn vaderland hoeven te ontvluchten, zij hebben geen politieke gevangenen en nooit vond er hier een politieke executie plaats. Dat is omdat we een betrouwbare, gevoelige en solide regering hadden. Ruim 27 jaar bleef Zambia verenigd en woedde er geen orlog. Dat zullen de kiezers in overweging nemen. Unip zal een totale overwinning behalen.”

Gebruik makend van het overheidsapparaat voert Unip een professionele campagne. Prachtige radio- en tv-spotjes, geproduceerd in Groot-Brittannië, tonen de historische rol die Kaunda vervulde voor Zambia. Kaunda's adviseurs werken hard aan zijn imago. Wanneer de president uit een auto of vliegtuig stapt, maakt hij steevast een sprongetje om toch vooral te laten zien hoe fit hij nog is op 86-jarige leeftijd. Op het Unip-congres droeg hij een jeugdig plastic jasje en een voetbalpet, het aanzien van de gewone man.

Deze show kan niet verbloemen dat alle tekenen wijzen op een nederlaag voor Kaunda en Unip. De hang naar het verleden kan weinig indruk meer maken op een bevolking waarvan zeventig procent onder de dertig jaar is. Voor de meeste Zambianen zal de huidige sociale misère vermoedelijk een veel grotere rol spelen wanneer ze straks gaan stemmen. Tijdens een voetbalwedstrijd vorige maand in de hoofdstad Lusaka bekogelden toeschouwers Kaunda's auto met afval, fruit en bierblikjes. Chiluba werd onthaald met gejubel.

Internationale waarnemers mogen van Kaunda de aanstaande verkiezingen controleren. De kans op fraude lijkt daarmee verminderd. Toch zit er nog een addertje onder het gras voor de MMD. De registratie van kiezers vond vorig jaar plaats vóór de afkondiging van het meerpartijenstelsel. Vele Zambianen die hun interesse voor de politiek onder het Unip-regime hadden verloren, namen niet de moeite zich te registreren. Slechts een klein deel van de bevolking zal daarom mogen stemmen.

De MMD zou de kiezersregistratie graag willen laten overdoen. “We hebben deze eis ingeslikt”, legt een MMD-leider uit, “anders zouden de verkiezingen moeten worden uitgesteld. Zelfs met het beperkte aantal kiezers kan niemand ons meer van de overwinning afhouden.”