Lang leven de grensverschillen; De Europese eenwording aan weerszijden van een muurtje

Geen plek in Europa waar de eenwording der naties zo voor de hand ligt als in de Nieuwstraat-Neustrasse in Kerkrade-Herzogenrath. "Brüder' zijn de Duits-Nederlandse buren immers al lang, en dat muurtje midden op de weg is minstens zo zeer een symbool van eenheid als van scheiding. Dat vinden ook de burgervaders. Maar probeer niet met je Duitse kenteken heen en weer te rijden, en wie in het ene land woont en in het andere arbeidsongeschikt wordt, is helemaal slecht af. Eurode is nog ver weg.

Halverwege de Nieuwstraat in Kerkrade, die de grens met Duitsland vormt, is een monument opgericht, plaatselijk bekend als "der Knöpp'. Op de zuil staat: ""Alle Menschen werden Brüder''. De letter "r' van Brüder is verdwenen. Men zou er enige symboliek in kunnen zien. Van de Europese samenwerking wordt weliswaar hoog opgegeven en Nederland heeft nu de eer Europa een half jaar voor te zitten, maar in de praktijk stuiten grensbewoners nog altijd op nationaal vastgestelde bureaucratische regels, die de weg naar een werkelijke verbroedering plaveien met voetangels en klemmen.

Zo werkte een Kerkraadse fysiotherapeute twee jaar lang in loondienst in Duitsland. Haar werkgever had haar een auto ter beschikking gesteld met een Duits kenteken. Als de vrouw 's avonds naar haar huis in Kerkrade terugging liet ze, nadat ze een waarschuwing van de douane had gekregen, haar auto aan de grensovergang in de Nieuwstraat staan en liep ze de laatste 250 meter. De volgende keer dat ze zich er mee op Nederlands grondgebied zou begeven, zo was haar te verstaan gegeven, zou ze invoerrechten op de auto moeten betalen.

Sommige grenslandbewoners mogen wèl met hun ter beschikking gestelde auto het andere land in, maar moeten zich dan houden aan een vooraf door de autoriteiten uitgestippelde route. Mensen, die een Duitse auto naar Nederland of België invoeren, mogen weliswaar in afwachting van de kentekenwijziging in hun woonland rijden, maar moeten in die tijd (meestal vier maanden) dubbele wegenbelasting betalen; in België worden ze zelfs aangeslagen als vrachtwageneigenaren.

Kerkrade ligt centraal in de Euregio Maas-Rijn. Dat is een grensoverschrijdend samenwerkingverband tussen Nederland, België en Duitsland in de driehoek tussen de steden Maastricht, Aken en Luik. Op 13 juli was er groot feest in de Nieuwstraat-Neustrasse in Kerkrade. Over het veertig centimeter hoge muurtje van Leiconblokken, dat midden door de straat loopt en de grens aangeeft, hadden de gemeentebesturen van beide plaatsen een tent laten bouwen. Daarin waren de met ambtsketens behangen burgemeester drs. J. Mans van Kerkrade en zijn collega W. Schultheis van Herzogenrath aanwezig en ook de beide gemeenteraden. Onder het oog van de Limburgse commissaris der koningin, de president van Noordrijn-Westfalen en de Nederlandse ambassadeur in Bonn, werd een officiële oorkonde ondertekend en namen de beide gemeenteraden unaniem een protocol aan, waarin een nauwe samenwerking wordt bezegeld. ""Wij staan model voor het Europa van 1993'', zoals Mans en Schultheis zeggen. Eurode is de naam voor de samenwerking.

Schouderophalen

Wie in Kerkrade of Herzogenrath aan voorbijgangers vraagt wat Eurode betekent, krijgt meestal een schouderophalen ten antwoord. De eigenaar van een café op de Markt van Kerkrade: ""Het interesseert de mensen niet echt.'' Burgemeester Schultheis: ""De ene stap moet niet voor de andere worden gezet. De mensen beseffen het misschien niet, maar er is meer dat hen verbindt dan scheidt. Als de muur van blokken in de Nieuwstraat wordt afgebroken, zoals is afgesproken tussen onze minister Genscher en jullie minister Van den Broek van buitenlandse zaken, dan wil ik er de eerste klap op geven, ook al ben ik dan gepensioneerd. Die muur is voortdurend in mijn gedachten als het symbool van de eenheid en van de scheiding.''

Voorlopig maken de grensgangers, van wie er vanuit Nederland dagelijks 22.000 en vanuit België 6.000 in Duitsland gaan werken, zich drukker om de perikelen, die ze tegenkomen door de verschillen in de wetten. Of ze buiten ruimhartig de voordelen uit die het wonen in het ene en het werken in het andere land verschaft. Goedkope benzine in Duitsland, goedkope diesel in Nederland, gratis kinderopvang in Nederland, terwijl men er in Duitsland veel geld voor moet betalen, goedkopere inbouwkeukens in Duitsland en voor burgemeester Schultheis in Kerkrade een hoeden- en pettenwinkeltje, waar hij voor zijn kleine hoofd een pet wist te bemachtigen, waarnaar hij lange tijd in het eigen "Bezirk' tevergeefs had gezocht. Nederlandse amateurvoetballers (sic) tekenen contracten met clubs over de grens, want daar is het handgeld voldoende voor de aanschaf van een blitse auto en wordt er per gewonnen wedstrijd twee maal zoveel uitbetaald als in Nederland: 80 mark. Terwille van een glasfabriek in Herzogenrath, die met een hoekje op Nederlands gebied staat, werden een aantal jaren geleden gas- en elektriciteitsleidingen vanuit Nederland aangelegd, zodat de Duitse fabriek de energie kan afnemen voor de helft van de prijs die ze er in Duitsland voor zou betalen.

Achter de Akener stadsschouwburg heeft de Euregio een bureau, waar grensbewoners terecht kunnen met klachten. De zogenoemde "Beschwerdestelle', de klaagmuur voor de Euregionalisten, inventariseeert alle klachten, die de status van grensganger met zich mee kan brengen. Bureaumedewerkster Ingeborg Sinn geeft een klachtenlijst mee, die ze nog dagelijks kan aanvullen met nieuwe gevallen.

Daartussen zit het verhaal van Herr L. Hij is Duitser en woont in Heerlen. Na een lange tijd van werkloosheid kon hij in Duitsland aan de slag als buschauffeur. Daarvoor moest hij echter in Duitsland een examen doen. In Nederland gaat dat niet omdat de categorieën van rijbekwaamheid in beide landen verschillen. Hij zou in Duitsland echter pas een rijbewijs krijgen als hij zijn Nederlandse rijbewijs voor het rijden in een personenauto bij de Duitse autoriteiten inleverde. Maar dan kon hij niet meer in Nederland rijden. Daar dacht L. iets op te hebben gevonden: hij zou na zijn examen voor buschauffeur zijn Duitse rijbewijs laten overschrijven op zijn Nederlandse. Maar die vlieger ging niet op, omdat hij het examen in Duitsland had afgelegd. Door tussenkomst van de "Beschwerdestelle' van de Euregio in Aken heeft de man nu twee rijbewijzen: een Duits voor buschauffeur en een Nederlands voor zijn personenauto. ""Hadden we geen uitzonderingsregeling gemaakt'', zegt Ingeborg Sinn van de Beschwerdestelle, ""dan had de man naar zijn baantje kunnen fluiten.'' Mocht de politie Herr L. om welke reden dan ook zijn rijbewijs ontnemen, dan zal hij ze waarschijnlijk beide verliezen, want op het ene rijbewijs staat vermeld dat hij nog een ander heeft.

Omweg

Ander voorbeeld: Duitse taxichauffeurs, die klanten naar België brengen, moeten per rit 30 frank belasting betalen aan de Belgische douane. Ze moeten daarvoor langs een bemande douanepost. Doordat die er nog maar sporadisch zijn, zijn ze vaak gedwongen een aanzienlijke omweg te maken. De Belgische douane heeft inmiddels wat water in de wijn gedaan. De taxichauffeurs kunnen nu eenmaal in de maand afrekenen aan de hand van een formulier, dat ze bij een douanepost dienen af te halen. Maar omdat er maar zo weinig bemande douaneposten zijn, moeten ze bij het afrekenen vaak lange tijd in de rij staan. De taxichauffeurs overwegen een klacht in te dienen bij het Europese Hof in Luxemburg.

Talloze grensarbeiders, die in Nederland wonen en in Duitsland gewerkt hebben, krijgen noch in Nederland noch in Duitsland werkloosheidsgeld uitbetaald, omdat de regels niet op elkaar zijn afgestemd. Een schrijnend geval was dat van de Duitser H. Combecher, een leraar Nederlands, die de taal van het koninkrijk tot ver in Duitsland propageerde en daarvoor werd onderscheiden met de Visser Neerlandiaprijs en de ridderorde van Oranje Nassau. Combecher woont in Kerkrade. Toen hij arbeidsongeschikt werd en werd afgekeurd, kreeg hij van de Nederlandse overheid een aanmaning dat hij tot zijn 65ste jaar 112.000 gulden aan premie moest betalen voor zijn (Nederlandse) oudedagsvoorziening. Maar daarvan wenste hij geen gebruik te maken, wat hij ook herhaaldelijk aan de Nederlandse autoriteiten liet weten. De zaak is inmiddels geregeld. Combecher, zo oordeelde de rechtbank in Amsterdam, hoefde inderdaad geen premie te betalen. ""Maar het heeft me wel mijn gezondheid en veel woede gekost; woede over zoveel onwetendheid van de Nederlandse ambtenarij'', aldus Combecher.

Werknemers, die in België wonen maar in Duitsland buiten een zone van 20 kilometer werken, worden door het Duitse ministerie van financiën beschouwd als alleenstaanden, ook al zijn ze getrouwd en hebben ze kinderen. Ze moeten dus veel meer inkomstenbelasting betalen. Een Nederlander die op Duits gebied een stukje wei heeft, had negen vergunningen nodig om daarop zijn twee pony's overeenkomstig de Nederlandse en Duitse regelgeving te laten grazen. Kinderen van gastarbeiders, die met school een uitstapje over de grens willen maken, moeten elke keer een kostbaar visum aanvragen. Om daaraan te ontkomen, duwen de onderwijzers ze bij het oversteken van de grens wel eens onder de banken.

Weens Congres

Mans en Schultheis laten zich door deze zaken niet uit het veld slaan. Herzogenrath en Kerkade hebben gezamenlijk tegen de 90.000 inwoners. Tot het Weens Congres in 1815 besloot dat Herzogenrath moest toevallen aan het Duitse rijk, waren beide plaatsen één. Men spreekt er hetzelfde dialect. Men heeft er volgens Schultheis en Mans dezelfde mentaliteit.

Al begin jaren tachtig bestonden er plannen om de handen waar mogelijk ineen te slaan. Dat was op het moment dat Herzogenrath voornemens was een jumelage aan te gaan met een gemeente in Bretagne. Op dat moment dacht Schultheis: ""Laten we eerst eens met Kerkrade gaan praten, misschien voelen ze zich wel beledigd. Maar Smeets, die toen nog burgemeester was, zei: Doe het gerust, maar het nabuurschap tussen Kerkrade en Herzogenrath is voor mij belangrijker dan een partnerschap met een ver verwijderde gemeente. Die uitspraak'', aldus Schultheis, ""is me altijd bijgebleven.''

Toen Smeets werd opgevolgd door drs. J. Mans besloten Kerkrade en Herzogenrath hun samenwerking te bezegelen in oorkonde en protocol. ""Als we dat niet hadden gedaan'', zegt Schultheis, ""dan hadden we een ernstige politieke fout gemaakt. Als er ergens in heel Europa twee gemeenten zoveel raakvlakken hebben dan is het wel hier. Bovendien besparen we er de burgers veel geld mee.''

Brandweerkorpsen van beide gemeenten krijgen op de auto's dezelfde koppelingen zodat men elkaars brandkranen kan gebruiken. Herzogenrath zal zelf geen nieuwe feesthal bouwen, maar de Rodahal in Kerkrade gaan gebruiken. Omgekeerd komt er in Kerkrade geen nieuw zwembad, omdat Herzogenrath daar ruim in is voorzien. Kerkrade zal geen nieuwe sneeuwschuivers aanschaffen maar die van de overburen lenen. De Nieuwstraat zal na het afbreken van het kniehoge muurtje, dat nu alle doorgaande verkeer belemmert, met EG-gelden worden geherstructureerd. Herzorgenrath dat een tekort aan bedrijfsterreinen heeft, zal kandidaten voor vestiging doorverwijzen naar Kerkrade. Kerkrade heeft nu al 3.800 Duitsers aan een woning geholpen. De woningen zijn daar gemiddeld 60.000 gulden goedkoper dan in Duitsland. In Herzogenrath heerst grote woningnood, onder meer tengevolge van de toestroom van voormalige DDR-burgers. Schultheis heeft al weer een nieuwe lading Duitsers, ingenieurs van het zopas in de gemeente gevestigde bedrijf Erikson, die hij in Kerkrade zal proberen te plaatsen.

In Herzogenrath ligt een technologiepark. Daar kunnen jonge beginnende ondernemers zich vestigen. In het kader van de in juli gesloten samenwerkingsovereenkomst wilde de gemeente Kerkrade voor 3.000 mark een aandeel nemen in het park, zodat het ook ten nutte van Kerkraadse jonge ondernemers kan worden aangewend. Maar dat stuitte, zegt burgemeester Mans, op problemen omdat een Nederlandse overheid geen aandelen mag kopen in een buitenlandse onderneming. ""Dan betaal ik het'', riep hij uit, ""uit eigen zak.'' De provincie Limburg haast zich om de zaak alsnog te regelen. ""Voor dat soort problemen kom je te staan, als je aan de Europese binnengrenzen gezamenlijk iets wil ondernemen. Hoe zit het bijvoorbeeld met de verzekering als onze brandweermannen in Duitsland optreden of omgekeerd'', aldus Mans. De nationale wetgevingen in Nederland en Duitsland staan een volledige samensmelting van beide gemeenten in de weg. Eurode met één gemeenteraad, één burgemeester, één ambtelijk apparaat, dat is waarschijnlijk nog verre toekomstmuziek.

Vliegende brigade

De Nieuwstraat in Kerkrade op een warme zomerdag. Aan de Duitse kant zijn twee rijbanen, aan de Nederlandse twee. Op Nederlands gebied ligt een nog bemand douanekantoor. De Duitse grens wordt nog slechts met een dikke witte streep over de weg en met het bordje "Zoll' aangegeven.

Officieel hebben de straatbewoners een pasje nodig willen ze zich op elkaars grondgebied begeven, maar controle daarop is er nauwelijks meer. Wel verschijnen in de straat zo nu en dan leden van de Bundesgrensschutz of van de vliegende brigade van de Nederlandse douane, officieel genoemd de SAS (Surveillance ambulante service). Die zijn vooral op zoek naar drugs- of wapensmokkel. Teamleider L. Bogaards van de nog 60 man tellende vliegende brigade: ""Je hebt altijd nog de kans om te worden gepakt, ook in de Nieuwstraat, want van daaruit ben je natuurlijk vlugger en ongemerkter in Duitsland.''

In het gemeentehuis van Herzogenrath kwam onlangs een brief binnen van Duitse bewoners van de straat, die zich beklaagden over de overlast die een bepaald pand op Nederlands gebied zou veroorzaken omdat van daaruit drugs naar Duitsland en omgekeerd worden gesmokkeld. Bogaards lacht breeduit als hem wordt gevraagd of hij van het bestaan van het huis op de hoogte is. ""Daar kan ik natuurlijk niet op antwoorden.'' Maar hoofdinspecteur Quaedvlieg van de gemeentepolitie van Kerkrade bevestigt dat er samen met de Duitse collega's van politie en douane extra controles zijn en dat op een goede dag het net zich zal sluiten.

De Nieuwstraat-Neustrasse heeft altijd tot de verbeelding gesproken. Lei Hermans, voormalig PvdA-wethouder van Kerkrade, voormalig opzichter ondergronds van de kolenmijn Wilhelmina en nu beroepskeuze-adviseur, werd in 1936 geboren in hetzelfde huis waar hij nu nog woont: gehaald door een Duitse vroedvrouw. Hij heeft drie verschillende hekconstructies in de Nieuwstraat gekend voordat in 1968 het muurtje van Leiconblokken er kwam.

Als jongen van acht jaar smokkelde hij direct na de oorlog voedselpakketten uit Kerkrade naar de Duitse overburen, die toen honger leden. ""In ruil voor voedsel kregen we van de Duitsers mondharmonica's, aspirientjes van Bayer, bestekken en porselein. Je tilde gewoon de draad op of je knipte hem door, zodat de tassen met spullen konden worden uitgewisseld.''

Eén drama herinnert Hermans zich nog goed. Dat was toen in het begin van de jaren vijftig een Nederlandse marechaussee, die de achtervolging had ingezet op twee smokkelaars, aan Duitse kant een meisje, dat de was stond op te hangen, per ongeluk doodschoot. Het doodschieten in 1978 van twee Nederlanse doauniers door leden van de Rote Armee Fraktion maakte Hermans niet mee omdat het zich een stuk verderop in de straat afspeelde.

Hermans: ""Ook na de oorlog is er nooit haat tussen de Nieuwstraatbewoners geweest. Bij de relletjes die zich voordeden tijdens de WK en ook tijdens de EK voetbal waren geen Kerkradenaren betrokken. Het waren jongens uit Weert of Eindhoven, die hier de boel op stelten kwamen zetten.''

""De intentie van Eurode is goed'', aldus Hermans, ""maar het moet gaan om meer dan alleen het gebruik van sneeuwruimers. De Europese gedachte leeft nog onvoldoende bij de burgers van beide gemeenten. Het muurtje moet worden afgebroken in de hoofden van de mensen.''