Expositie van multipels in Turnhout; Een gedichtje in een fles

Multipels zijn kunstwerken. Ze worden meestal door kunst- verzamelaars gekocht en in galeries en musea geëxposeerd. Maar horen ze niet eerder thuis in de feestartikelenwinkel? “Ook feestartikelen hebben een grote oplage en proberen een groot publiek te bereiken, zijn openlijk grappig of sentimenteel.”

Multipels. De Warande, Turnhout, België. T-m 1 sept. Di. t-m za. 14-18u.

De Warande, een cultureel centrum in Turnhout, heeft een tentoonstelling aan de multipel gewijd. Het is een link begrip. Als je het letterlijk neemt slaat het op elke techniek die tot een kunstwerk met een oplage kan leiden. Toch is er in het centrum aan de ets, de houtsnede, de litho of de foto nauwelijks aandacht besteed. Multipel is immers een woord dat onverbrekelijk is verbonden met de jaren zestig. Het stond voor een werkstuk in een groot aantal exemplaren. Het was meestal klein en het kostte niet veel geld. De kunstenaar en de galeriehouder dachten dat zij er een nieuw publiek mee zouden bereiken.

Daar is niet veel van terechtgekomen. De verkoop van betaalbare kunst nam wel toe, maar de liefhebber koos massaal voor de lithografie. Zo'n gesigneerd blad had toch nog iets van een unicum. Door de gebruikte materialen als plastic, karton en glas leek de multipel meer op een industrieel produkt.

De makers hadden daar bewust voor gekozen. Het kunstwerk moest worden ontwijd. Het diende even vanzelfsprekend te zijn als een lepel of een vork. Men geloofde werkelijk dat de geringe prijs en de ruime oplage een grote verspreiding tot gevolg zouden hebben. Er werd alleen niet aan gedacht dat de multipel ook een inhoud moest hebben die een groot publiek zou aanspreken.

De in de jaren zestig vermenigvuldigde werken van kunstenaars als Christo, Arman, Niki de St. Phalle, Tinguely, Fontana en Spoerri bleven binnen het circuit van de verstokte verzamelaars. Ze voorzagen dat ook deze voor het volk bestemde miniaturen eens onderdeel van een oeuvre zouden zijn.

In de Warande zijn niet alle multipels tot bekende beelden in een groot formaat te herleiden. De meeste plaats wordt ingenomen door de twee klassieke multipels: de driedimensionale cartoon en de doos met kleine voorwerpen, opdrachten en spelletjes, waaraan soms verscheidene kunstenaars een bijdrage hebben geleverd. Ze worden tot op de dag van vandaag gemaakt.

Broken music van Milan Knizak bestaat uit twee aan elkaar gelijmde helften van verschillende grammofoonplaten (1967-1985). Oplage zonder limiet.

Joe Jones legde twee speeldozen in een kleine vioolkist. Hij deed dit in 1991 en de oplage bedraagt elf exemplaren. Geen titel.

Een van de bekendste multipels is de Metric Mouse van Claes Oldenburg uit 1971. De koper kan de muis met behulp van karton, ijzer en touw zelf bouwen. Geen limiet.

De Inflatable baby van Keith Haring is uit 1987. Het is een opblaasbare plastic baby die in de lucht zweeft. Oplage onbekend.

Eduard Bal kreeg in 1973 het idee om het bekende model van een papieren vliegtuigje dit keer in aluminium uit te voeren. De oplage wordt niet vermeld.

Stuitend

Deze voorbeelden zijn kenmerkend voor de multipels die in Turnhout worden geëxposeerd. Sommige liggen zo voor de hand dat het stuitend is ze te zien. Andere zijn vindingrijk of geestig. De vondsten en vondstjes bij elkaar roepen alleen de vraag op of ze al die jaren onder de juiste vlag zijn getoond. Horen ze wel in een centrum dat zich zo deftig cultureel noemt?

De bezoeker wil de baby met een vingertik de lucht in laten schieten, welke muziek komt er uit de twee speeldozen en hoe ziet die muis eruit als zijn ledematen uit dat bouwpakket met elkaar zijn verbonden? Maar de muis, de baby, het vliegtuigje en de twee muzikale voorwerpen zitten onbereikbaar achter glas, alsof de lichtste aanraking ze zou kunnen beschadigen.

Een multipel hoort thuis in een feestartikelenwinkel, een speelgoedhandel of een goocheldoos. Daar moet hij het opnemen tegen vakgenoten die een bezoeker onmiddellijk willen bekoren. Ook zij hebben een grote oplage en proberen een groot publiek te bereiken, zijn openlijk grappig of sentimenteel, kijk, die pop daar in de hoek huilt echt als je op dat kleine reservoir met tranen drukt.

Het gedicht in een fles uit Turnhout staat in de speelgoedwinkel natuurlijk vlak naast de fles met het scheepje, die misschien geen van beide worden verkocht. Wat is er mooier dan zelf een brief in een fles te doen en die, als je nu toch op een schip bent, per zeepost te versturen?

De Taschenzimmer van Dieter Roth maakt wel een kans naast dat poppenfornuis. In Roth's doosje zit een afbeelding van een tafel met daarboven een spijker waaraan een stukje kaas of spek kan worden gespiest. Langzaam rot het weg in tintelende kleuren en zijn die niet te verkiezen boven de al te kleurige gerechten van het poppenfornuis?

Zo bereiken de multipels na al die jaren eindelijk hun bestemming: het witte touw dat recht omhoog steekt, de vervalste speelkaarten, de buikspreekpop die zijn ogen onafhankelijk van elkaar kan bewegen.

En nu vervluchtigen de vitrines van de Warande, komt de muis tot leven, zweeft de baby naar het plafond en breekt de propeller van het aluminium vliegtuig een ruit - het zweeft weg naar onbekende verten.