Voor de bootjesgekken en het bruine-schuitenvolk

Rotterdam heeft de grootste haven in de wereld en daar hoort een scheepvaart museum bij: het Maritiem Museum Prins Hendrik. Ik kom hier niet voor de vele scheepsmodellen, boegbeelden of schilderijen, maar voor de bibliotheek die symbolisch in een halve cirkel rond de tentoonstellingsruimte is gelegen.

""Iedere bootjesgek kan hier aan zijn trekken komen,'' zegt bibliothecaris De Vries. ""Kind aan huis is het bruine-schuitenvolk. Dit zijn mensen die een oude boot bezitten, maar waar bij voorbeeld een moderne stuurhut op is gezet. Zij vinden dit lelijk en willen hun schip weer in de oude staat terugbrengen. Bij ons kunnen ze vinden hoe hun schip er heeft uitgezien.''

De doe-het-zelf-botenbouwers zijn hierbij niet alleen aangewezen op boeken, maar kunnen ook gebruik maken van een schat aan technische tekeningen. Een bron die trouwens ook veelvuldig door modelbouwers wordt geraadpleegd. Zij bouwen hun scheepjes op schaal met wetenschappelijk verantwoorde precisie.

De heimwee naar vroeger tijden lokt veel mensen naar het museum. Of het nu gaat om reeds lang uitgewoede zeeslagen, zeerovers, opgeheven veerdiensten of ontdekkingsreizigers, de bibliotheek kan ze uit het stof van het verleden weer te voorschijn toveren. Daar wordt verrassend genoeg ook gebruik van gemaakt door mensen die vooral geïnteresseerd zijn in hun eigen familiegeschiedenis. De bibliotheek bevat een vrijwel complete verzameling scheepsregisters vanaf 1741 tot op heden. Hierin kan opgezocht worden wie kapitein op welk schip is geweest. De gewone matrozen, dekzwabbers, scheepskokken of mastgasten zijn niet meer te achterhalen.

Een bijzondere plaats in de bibliotheek wordt ingenomen door de W.A. Engelbrechtcollectie. Engelbrecht (1874-1965) was een vooraanstaand Rotterdammer die zijn geld verdiende als cargadoor in de haven. Daarnaast was hij een verwoed boekenverzamelaar. Hij bracht ongeveer driehonderd zeekaarten en tweehonderd land- en zeeatlassen uit de zestiende tot en met de achttiende eeuw bijeen.

Uit dezelfde periode stammen ook de vaak rijk geïllustreerde reisbeschrijvingen en journalen van bij voorbeeld de ontberingen op Nova Zembla of de reis van Bontekoe. Het oudste boek uit de verzameling stamt uit 1480.

Het uiterlijk en de voorzieningen van de in 1857 als onderdeel van een jachtclub gestichte bibliotheek zijn allerminst ouderwets. De bibliotheek is door een binnenhuisarchitect ontworpen en die heeft een goed overzichtelijke ruimte geschapen. Een minpuntje is misschien dat de boeken uit de Engelbrechtcollectie achter glas zijn opgeborgen. Hier kan niet vrij in rondgeneusd worden, maar voor werkelijk geïnteresseerden haalt het bibliotheekpersoneel de sleutels te voorschijn. Zo mag ikzelf even het boek uit 1480 vasthouden. Het voelt zeer stevig aan en het zal waarschijnlijk de meeste boeken uit deze eeuw overleven.

Uniek in Europa is het computersysteem waarover de bibliotheek beschikt. Niet alleen de boeken worden hiermee toegankelijk gemaakt, maar de hele verzameling van het museum. Op een kleine kleurenmonitor worden plaatjes geprojecteerd van alle scheepsmodellen en foto's uit de gehele collectie. Hierdoor zijn niet-tentoongestelde spullen toch toegankelijk voor het publiek. Als service kunnen reprodukties van de getoonde plaatjes besteld worden.

De Vries vindt dat de hypermoderne technologie en de nostalgie goed samengaan. ""Onze kracht ligt natuurlijk in het verleden, maar wij proberen de lijn naar het heden duidelijk door te trekken. De laatste jaren is er veel te doen geweest over de evenredige vrachtverdeling in de binnenvaart. Daar willen mensen meer over weten en daar hebben wij de boeken voor. Een ander modern onderwerp dat wij bijhouden is de containervaart.''

Nieuw in de collectie zijn de jeugd- en populaire boeken. Waar vroeger vooral wetenschappelijke boeken werden aangeschaft probeert de bibliotheek nu voor "elk wat wils' te voorzien. Zelfs over niet erg maritieme sporten als kanoën en plankzeilen zijn enkele boekjes aanwezig. De zeezeilers worden ruimer op hun wenken bediend.

Het zijn niet alleen hobbyisten die in de bibliotheek terecht kunnen. Leerlingen van uiteenlopende scholen vinden materiaal voor hun werkstukken. Volgens De Vries zijn universitaire studenten een belangrijke nieuwe gebruikersgroep van de museumbibliotheken. De Vries: ""De universiteitsbibliotheken kunnen alleen nog het hoognodige aanschaffen. Voor diepgravende collecties is eenvoudig geen geld meer beschikbaar. Daardoor wordt er meer en meer een beroep gedaan op de museumbibliotheken. Wij zien hier dan ook regelmatig studenten zeegeschiedenis of zeerecht.''

Volgens De Vries is de boekenverzameling in het museum vrijwel compleet. ""Alleen de kruimels en enkele parels in de kroon ontbreken nog. Zo weten wij dat in Brassey's Naval Annual uit 1886 een technische tekening is opgenomen van ons museumschip "De Buffel'. Dit boek zouden wij natuurlijk graag willen hebben, maar het is onvindbaar.''

Als ik na afloop van het gesprek met De Vries mijn vinger nog eens laat glijden langs de boekenruggen kom ik inderdaad een uitputtend aandoende verzameling tegen. Ik kan moeiteloos vinden wie de eigenaar was van de zo tragisch gezonken veerboot "Herald of Free Enterprise', maar ook woordenboeken over de volkstaal in Urk, Katwijk aan Zee of Scheveningen. De woordkeus van ruwe zeebonken is ook uit de boeken op te tekenen. Zo weet ik nu dat gilpy een Engelse zeemansuitdrukking is voor te groot voor een jongen en te klein voor een man. En: the girls are hauling on the towrope is niets meer of minder dan heimwee.

Bibliotheek Maritiem Museum Prins Hendrik. Leuvehaven 1. 3011 EA Rotterdam. Telefoon: (010) 4132680 toestel 61. Onderwerp: (De geschiedenis van) de scheepvaart. 20.000 boeken. 650 tijdschriften. Open: di-vr 10-17. Vrij toegankelijk voor museumbezoekers. Geen uitleen, wel leeszaal en kopieerapparatuur.

Foto: Het oudste werk uit de collectie van het Maritiem Museum is een wiegedruk uit 1480: de "Veldenaer Chronyk van 's Werelds Begin tot 1480', door Jan Veldenaer. Het boek is opengeslagen bij een afbeelding van Jeruzalem.