"Thatcherismo' van Salinas vraagt om een eerlijke toets

MEXICO-STAD, 14 AUG. Als een sinterklaas snelt Mexico's energieke president Carlos Salinas de Gortari door het land. Tijdens zo'n gira opent hij in de ene deelstaat een stuk autosnelweg om vervolgens in de hoofdstad van de naburige staat een nieuwe waterleiding te inaugureren om weer een staat verder ten overstaan van een menigte campesinos (boeren) land in eigendom te geven. “En, o ja, señores, señoras, vergeet u de 18de niet om op de PRI te stemmen? De regering is solidair met u, weest u solidair met de regeringspartij.”

Solidaridad is het sleutelwoord in het Mexicaanse programma van sociale vernieuwing. Het wordt geleid door Salinas, de 42-jarige hervormer van de Mexicaanse economie en wellicht ook van de democratie. Het solidariteitsprogramma van de overheid is tevensdat van de al zes decennia regerende Institutionele Revolutionaire Partij (PRI), die Salinas tot het hoogste ambt van zijn land bracht. De sociale actie van de Mexicaanse staat en de recente golf van geschenken aan zijn deelstaten, gemeenten en burgers moet tijdens de tussentijdse verkiezingen van aanstaande zondag de meeste stemmen bij de PRI brengen.

De PRI speelt het slim. Op die plaatsen waar zij tijdens de presidentsverkiezingen van 1988 overduidelijk verloor en alleen door massale fraude Salinas aan stemmen kon helpen, worden nu de meeste geschenken uitgedeeld. Bijvoorbeeld in de deelstaat . “Wij hebben vijftig jaar moeten wachten op een autoweg van Morelia naar Uruapán. Dank zij het programma Solidaridad is die nu in tien maanden tijd gebouwd”, lacht dr. Ireneo Rojas Hernández, van het deelstaatbureau.

Cuauhtémoc Cárdenas Solórzano - zoon van de roemruchte president Lázaro Cárdenas, oud-gouverneur van Michoacán en na zijn uittrede uit de PRI nu aanvoerder van de oppositionele Revolutionaire Democratische Partij (PRD) - kan er niet om lachen. De fraude in '88 kostte hem vermoedelijk het presidentschap. Sindsdien is de PRD nog maar een schaduw van de politieke macht die zij in '88 was en inmiddels heeft president Salinas het geschonden prestige van de PRI weten op te vijzelen.

“We zullen de PRI dáár raken waar het 't meeste pijn doet: in de stembussen”, roept Cárdenas nu ten overstaan van een paar honderd aanhangers tijdens een verregende campagnesluiting op het centrale plein van Morelia, de hoofdstad van Michoacán. Maar het klinkt weinig overtuigend, en even later moet Cárdenas vragen beantwoorden over een kwestie die voor de PRD zelf pijnlijk is. In een politiek uiterst handige zet heeft Salinas een volgens gebruik slechts voor PRI-kopstukken weggelegd ambassadeursschap in een Latijns-Amerikaans land vergeven aan een prominente metgezel van Cárdenas.

Bij de verkiezingen van aanstaande zondag - halverwege Salinas' presidentsschap en belangrijk ijkpunt voor het regeringsbeleid - staan de 500 zetels van de Asamblea (het Mexicaanse parlement), 32 Senaats-fauteuils en 40 bankjes voor afgevaardigden in het Federale District (de hoofdstad) op het spel. Bovendien wordt in een aantal staten een nieuwe gouverneur gekozen. Vooral bij deze laatste verkiezingen zal moeten blijken of Salinas de economische vernieuwing van Mexico paart aan een democratische opening.

Met name in de staten San Luis Potos en Guanajuato en in het Federale District maakt de oppositie redelijke kansen op de overwinning - indien de stemming eerlijk verloopt. Behalve de als links gekenmerkte en met revolutionaire idealen schermende PRD van Cárdenas bestaan de politieke tegenstrevers van Salinas' PRI vooral uit de leden van de rechtse Partij voor Nationale Actie (PAN). Maar de politiek van economische liberalisering van Salinas heeft deze laatste groepering aardig wat wind uit de zeilen genomen. De overige partijen zijn ofwel te klein en onbeduidend (de Arbeiderspartij PT en de Mexicaanse "Groenen'), ofwel satellietpartijen van de PRI die de illusie van democratie belichamen in het zestig jaar oude systeem, dat nog niet lang geleden door de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa als “de perfecte dictatuur” werd betiteld.

De opiniepeilingen bieden nauwelijks houvast. Afhankelijk van de partij die de opdracht tot een poll heeft gegeven, komen verschillende winnaars uit de bus. Het gerenommeerde Gallup-peilingsinstituut voorspelt een zege met 60 procent voor de PRI in Mexico-Stad. Die verdubbeling ten opzichte van 1988 mag onwaarschijnlijk lijken, dat de PRI gaat winnen staat wel vast. “De ambassade voorspelt dat de PRI gaat winnen, dat mag u in de krant zetten”, zegt een functionaris van de Nederlandse vertegenwoordiging in Mexico-Stad.

In diplomatieke kring is er overduidelijk bewondering voor de verrichtingen van Salinas in de afgelopen drie jaar. Behalve de succesvolle economische liberalisering is ook een ander facet van Salinas' Mexicaanse Thatcherismo opgevallen. Met harde hand heeft de autoritaire president ingegrepen in de machtige en aan de PRI gelieerde vakbonden. Corrupte leiders zoals de caudillo van de oliewerkersbond verdwenen achter de tralies, obstinate types als de baas van de onderwijzersbond werden vervangen, terwijl zelfs de macht van de 91-jarige Don Fidel Velásquez, president van de vakcentrale CTM en "onderkoning' van Mexico, danig werd ingeperkt. Dit mogen dan mede afrekeningen zijn van Salinas met zijn vijanden binnen de PRI, de Mexicaanse economie vaart onmiskenbaar wel bij de zuiveringen, zoals onder meer blijkt uit een economische groei van vier procent, afnemende kapitaalvlucht en een naar Latijns-Amerikaanse maatstaven lage inflatie van minder dan 20 procent.

De grote vraag zal zijn hoe de PRI zal winnen. Dank zij de vrijwel onbeperkte controle van de staat - en dus de PRI - over het kiesproces andermaal met fraude? Of bieden Salinas en de lokale PRI-bonzen ruimte aan de oppositie voor deeloverwinningen, zoals ook in '89 gebeurde bij de strijd om het gouverneurschap van de staat Baja California die tot veler verrassing door de oppositionele PAN werd veroverd? Vrijwel zeker is in elk geval dat veel keizers zullen wegblijven.

Navrant is dat bij een grote zege van de PRI altijd onduidelijk zal blijven in hoeverre de Mexicanen Salinas hebben beloond voor het beleid van de afgelopen drie jaar en hem hebben bedankt voor de giften van Solidaridad, of dat de PRI loon en dank van de ruim 85 miljoen Mexicanen bij voorbaat maar zelf heeft geïncasseerd. Om een Mexicaanse traditie - ook in tijden van vernieuwing en en doorbraak - niet tegelijk met de hegemonie verloren te laten gaan.