Onbekenden halen kunstwerk weg; "Op kerkhof Kortenhoef moet rust heersen'

KORTENHOEF, 14 AUG. Een kunstwerk bestaande uit tien bloemkelken, een middeleeuws kerkje en een kerkhofje met vijftien graven vormen de ingrediënten van een dorpsrel waarbij de burgemeester en de dominee uit Kortenhoef lijnrecht tegenover elkaar zijn komen te staan en het dorp zich massaal tegen de dominee heeft gekeerd. Het kunstwerk moest voor vanmorgen negen uur van de begraafplaats zijn verwijderd, gelastte de burgemeester, anders zou er "bestuursdwang' worden toegepast. De dominee, drs. H.A. Abma, weigerde, maar vannacht verdween het kunstwerk en werd, waarschijnlijk door dorpsbewoners, voor het gemeentehuis van 's Graveland geplant. Daar is het nu geregistreerd als "gevonden voorwerp'.

De dominee spreekt van "Staphorst onder de rook van Amsterdam' en overweegt juridische stappen. De burgemeester beschuldigt de dominee van "provocatie', een dorpsbewoner spreekt van "een oorlogsgevoel'.

Gisteravond zag het er nog zo vredig uit: een rij van tien transparante bloemkelken van glasvezel op een smalle strook gras naast het in roze baksteen opgetrokken kerkje van Kortenhoef, door een grindpad gescheiden van een romantisch klein kerkhofje. Een bordje geeft in brailleschrift de naam van het kunstwerk aan: Piazza della memoria, plaats van de herinnering. In het grasperkje liggen drie grafstenen, twee uit de vorige eeuw en één van een vijftien jaar geleden overleden dominee die naast zijn kerk begraven wilde worden. Van het kunstwerk waren vanmorgen vroeg alleen nog negen gaten in het gras over. Eén overgebleven kelk stond eenzaam in een hoekje. Later op de ochtend kwamen twee politieambtenaren ook de laatste kelk uit het gazon tillen en droegen hem over aan de dominee.

Het kunstwerk, onderdeel van een zondag geopende tentoonstelling voor blinden en slechtzienden, vormde een steen des aanstoots voor het dorp. Inwoners beklaagden zich bij de burgemeester. Gisterochtend kwamen daarom B en W van 's Graveland, waaronder Kortenhoef valt, in een speciale zitting bijeen en besloten dat de kelken weg moesten.

“Onze ouders liggen er begraven”, zegt dorpsbewoner Wim van Loenen, wijzend naar de wat grotere begraafplaats achter de kerk. “Het grieft ons bijzonder wat er hier rond ons kerkje gebeurt. De dominee haalt steeds meer ellende overhoop”. Zijn vrouw Greet valt hem bij: “Heel Kortenhoef denkt er zo over. Er gaat nu ook een handtekeningenlijst rond in het dorp om stappen te ondernemen.”

Volgens burgemeester W.J. Kozijn is de plaatsing van het kunstwerk in strijd met de verordening op de begraafplaatsen uit 1828, waarin staat dat het verboden is "gereedschappen, klederen of andere niet tot de graven behorende voorwerpen neer te leggen op de graven, de graftekenen of de beplantingen'. Kozijn: “Wij zijn als gemeente gebruiker van de begraafplaats, maar ons is niets gevraagd. Vrijdag zag ik die vazen al staan en toen zijn zij op mijn verzoek verwijderd, maar zondag stonden ze er weer. Ik heb veel klachten gekregen van mensen van wie er een familielid begraven ligt. Een van de vazen staat 30 centimeter van een graf. Ik heb voor de rest van de tentoonstelling veel waardering, maar ik vind dat er rond het kerkhof rust moet heersen.”

Het kunstwerk, getiteld Piazza della memoria, is van de hand van de Haagse beeldend kunstenares Tineke A.M. van Veen. Zij maakte het speciaal voor deze plek. De 60 tot 70 centimeter hoge kelken hebben verschillenden vormen. Sommige zijn open, andere dicht. “Het heeft te maken met mijn persoonlijke herinneringen, met dood, religie en taboes daaromheen”, zegt Tineke van Veen. “Het zijn tere, breekbare dingen. Ik heb de kelken op een rij opgesteld, net als graven op een kerkhof. Ik vind het verschrikkelijk dat het zo loopt, men walst over mijn intenties heen. Ik ben ook niet van plan mij terug te trekken. Vrijdag hebben we in overleg met alle andere exposerende kunstenaars besloten ze toch weer neer te zetten. Als ik er aan toe zou geven, kan ik wel ophouden met mijn werk. Er is bij elk kunstwerk altijd wel iemand die ergens bezwaar tegen heeft”.

De grond rondom het kerkje, inclusief grasstrook en kerkhof is eigendom van de stichting die bij de kerkgemeenschap hoort. De grond voor het kleine kerkhofje is in bruikleen afgestaan aan de gemeente 's Graveland, omdat de gemeentelijke begraafplaats vol was, aldus Abma, die in en rondom zijn kerk al vijf jaar een beeldententoonstelling voor blinden en slechtzienden organiseert onder het motto "Aanraken geboden'. Drie weken lang worden figuratieve en abstracte beelden in verschillende materialen, technieken en stijlen geëxposeerd, zijn er workshops, een symposium en experimentele kerkdiensten. Dit jaar is voor het eerst ook werk van blinden en slechtzienden zelf te zien. de expositie wordt gesubsidieerd door de ministeries van WVC en buitenlandse zaken en door een aantal blindenorganisaties.

De rel heeft een diepere achtergrond. Abma's komst, vijftien jaar geleden, leidde tot een schisma in het hervormde kerkgemeenschap. De dominee kwam met nieuwlichterige ideeën. Hij vond dat de kerk in deze tijd meer moest brengen dan God's woord alleen en organiseerde tentoonstellingen, concerten en lezingen. De dorpelingen zagen dat alternatieve gedoe met lede ogen aan en keerden zich van de dominee af. Abma werd het middelpunt van een regionale, oecumenische kerkgemeenschap voor mensen die zich in de kerk-oude-stijl niet meer konden vinden. “Onze kerkgemeenschap bestaat uit randkerkelijke mensen uit de wijde omgeving, tot in Amsterdam en Amersfoort, die geïnteresseerd zijn in experimenten in het grensgebied tussen kerk en kunst”, legt hij uit. “Daarom hebben we ook jaarlijks een tentoonstelling. De mensen in het dorp vinden dat dat niet hoort. Drie jaar geleden was er ook al commotie ontstaan na een CDA-interpellatie in de raad, omdat we op diezelfde plaats een kunstwerk hadden gezet dat bestond uit felgekleurde matrassen. We hebben toen gezegd dat we rekening wilden houden met gevoelens en dat we geen shockerende dingen zouden exposeren. Vorig jaar stonden op dezelfde plek zes beelden en heb ik van niemand iets gehoord, maar nu is er ineens weer stampei. Ik vind het vreemd dat een PvdA-burgemeester zich met deze grappen inlaat.”

Burgemeester Kozijn toont zich geërgerd over de hele zaak. “Ik kan het niet anders zien dan als een provocatie. Ik heb de dominee maandag een persoonlijke brief geschreven en hem gevraagd zo verstandig te zijn de vazen zelf weg te halen. Ze vergelijken deze affaire nu met die rond het beeld van Kounellis in Den Haag, maar daar heeft het niets mee te maken. Het gaat niet om een inhoudelijk oordeel, maar om de plaats. Abma dwingt mij in een achterlijke rol. Ik word gedwongen een kunstwerk weg te halen en daar heb ik behoorlijk de pest over in”.