Met drie Wartburgs op zoek naar een vloedgolf illegalen; Görlitz' Grenzschutz

Langs de rivier de Neisse rijdt een knalgroene, ratelende Wartburg. In het aardedonker slaat de auto met gedoofde lichten een zijweggetje in om even later midden tussen de akkers te stoppen. Frank Fischer (25) en Siegfried Heimann (47) van de "mobiele troep' van de Bundesgrenzschutz stappen uit en turen met een verrekijker in de richting van de bosschages waar de Neisse stroomt. Op het geblaf van een hond in de verte na, is het doodstil. “Niets te zien”, zegt Heimann.

Toch zijn hier en elders langs de 431 kilometer lange Oder- Neisse-grens in de afgelopen zes maanden tienduizenden Oosteuropeanen, Afrikanen en Aziaten illegaal de grens gepasseerd. Bij grenspaal 154 wijst Heimann op een platgetreden pad in het riet. “Hier komen ze erover”, zegt hij. “Aan de breedte van de sporen kun je zien dat ze met hele ploegen tegelijk uit de rivier zijn geklommen.” Soms stuiten de twee grenswachten op stille getuigen van de exodus: een achtergelaten deken, een paar kindersokjes, plastic zakken, een stuk doorweekt karton.

Op de terugweg begeven de remlichten en de koplampen het. Aangekomen in de grenspost in de Pools-Duitse dubbelstad Görlitz-Zgorzelec wisselen de twee van auto. “Onze uitrusting is volstrekt ontoereikend”, zegt Fischer. De Bundesgrenzschutz in Görlitz bezit drie Wartburgs, waarvan er bijna altijd wel eentje kapot is. De auto's hebben geen enkele speciale voorziening. “Gewoon groen gespoten en een zwaailicht erop. Dat is alles”, zegt Fischer. De grenswachten beschikken voorts over een verrekijker, een zaklantaarn, een knuppel, een walkietalkie en een paar sets handboeien. “In Zwitserland maken ze prachtige nachtzichtapparatuur”, zegt Fischer, “daarmee kun je zonder licht rijden. Zoals wij moeten werken wordt het nooit wat.”

Fischer en Heimann vormen een klassiek duo. Fischer heeft een weelderige haardos en is een slanke, lange man; Heimann is kalend, klein en gezet. Vroeger waren ze DDR-grenswachten. De grensovergang in Görlitz ademt nog altijd de sfeer van een verleden waarbij zelfs het bezoeken van een socialistisch "broederland' een niet alledaags voorrecht was. Nu staan er 24 uur per dag enorme rijen ronkende personen- en vrachtauto's in de straat aan weerszijden van de Neisse-brug. De wachttijd kan oplopen tot tien uur.

In Görlitz tekenden zich de afgelopen jaren de turbulente ontwikkelingen in Oost-Europa af. Eerst staken de Polen massaal de grens over om in de DDR produkten te kopen die in hun land niet voorhanden waren. Vlak voor de "Wende' waren het de inwoners van de DDR die via de "Polen-route' de benen namen en duizenden Trabanten in Görlitz achterlieten. “Onze douanepost was weken lang geheel ontoegankelijk”, zegt Heimann. Nu vormt Zgorzelec voor de 75.000 inwoners van Görlitz een ultra-goedkoop inkoopcentrum. Dagelijks begeven vele honderden met boodschappentassen gewapende Duitsers zich naar de zwarte markt aan de andere kant van de brug. Daar is ongeveer alles te koop: belastingvrije sigaretten, tweedehands auto's, Russische wodka, Bulgaarse wijn en goedkope Poolse zuivelprodukten. Zloty's, marken en dollars kunnen er - zwart - gewisseld worden.

Ooit was Zgorzelec Duits grondgebied en wie de grens overschrijdt, zal dat weten ook. Op de Neisse-brug staat een bord met de tekst "Welkom in Görlitz, de grootste Nedersilezische stad in de Bondsrepubliek'. De suggestie die van die mededeling uitgaat is duidelijk: als er een Nedersilezië in Duitsland is, dan bestaat er dus kennelijk ook een in Polen, om nog maar te zwijgen over Oppersilezië.

Maar wat de toekomst in Duitse dromen ook moge brengen, één ding staat vast: anno nu vormt de Parkstrasze in Görlitz het begin van Europa. Zo voelen de 30.000 inwoners van Zgorzelec dat en zo ook trekt de grensovergang als een magneet immigranten uit de hele wereld aan. Het Oostduitse stadje is een waar Walhalla voor smokkelaars van goederen en mensen. In de Oder zijn al enkele illegalen door de sterke stroming meegesleurd en verdronken, maar de Neisse is in de buurt van Görlitz niet veel meer dan een vriendelijk beekje. Bepalend voor het aantal illegale grensoverschrijdingen is uitsluitend de waterstand van de Neisse en niet het seizoen. In januari werd een groep van 20 Indiërs gearresteerd, die er vier dagen over hadden gedaan om vanuit New Delhi Görlitz te bereiken en zich niet hadden laten afschrikken door de strenge vorst en het ijskoude rivierwater.

Veel kans om de vluchtelingenstroom tot staan te brengen heeft de plaatselijke Bundesgrenzschutz niet. Met twintig man moeten zij 48 kilometer grens bewaken. Sommigen zijn nu met vakantie, anderen lopen stage in het westen van Duitsland. Echt gemotiveerd lijken de grenswachten daarbij niet, want niemand is nog zeker van zijn baan. Door de Duitse eenwording kwamen al duizenden grenswachten die voorheen de Duits-Duitse grens bewaakten, op straat te staan.

Tot nu toe hebben Heimann en Fischer slechts één keer zelf iemand in de Neisse betrapt, een Bulgaarse smokkelaar die 570 sloffen sigaretten bij zich bleek te hebben. Alle andere illegalen kregen zij te pakken na tips van burgers. Een onderdeel van hun nachtelijke patrouille vormt een bezoek aan een eilandje in de Neisse, een ideale plek om over te steken. “Onlangs hebben we hier 25 mensen tegelijk opgepakt”, zegt Heimann, “twee van hen moesten we naar het ziekenhuis brengen: een ondervoed kind en een vrouw die een hartaanval kreeg.” Tot voor kort was er niets geregeld voor de opvang. “We hebben een aantal keren uit eigen zak melk en babyvoeding moeten kopen”, zegt Fischer. Inmiddels beschikt het Rode Kruis in Görlitz over een noodopvang met 25 bedden.

Bij het eilandje nemen de twee grenswachten slechts het ruisen van het water waar, zodat ze naar de douanepost terugkeren. Daar trekken zij hun jacks aan en lopen door een park naar de spoorbrug die Polen en Duitsland verbindt. In de verte is de schim zichtbaar van een Poolse soldaat die zijn ronde maakt. Heimann en Fischer turen naar de Poolse kant, want soms springt er iemand uit de trein en probeert via de brug aan de andere kant te komen. Nog niet zo heel lang geleden, in de herfst van 1989, stond Heimann vaak precies op dezelfde plaats. Toen keek hij de Duitse kant op om DDR-burgers te beletten via Polen naar de Bondsrepubliek te vluchten. “Dat was natuurlijk waanzin”, zegt hij. “Er was toch geen houden meer aan. Wat dat betreft is er dus eigenlijk niets veranderd.”

Foto's: Frank Fischer op patrouille langs de Neisse bij Görlitz De Duits-Poolse grens in Görlitz. Ex-DDR-burgers keren terug van het boodschappen doen in Polen. Foto Erik-Jan Ouwerkerk