Bloederige Titus Andronicus aanslag op zenuwstelsel

Shakespeare: Titus Andronicus; regie Jane Howell. Ned.2 21.25-0.20u.

Met de tragedie Titus Andronicus (1594) uit zijn vroege jaren, tartte Shakespeare de zenuwen van de toeschouwers, zonder werkelijk tot de verbeelding of het intellect te spreken. We bevinden ons met dit stuk in het hart van het Elizabethaanse drama; het is rauw, gewelddadig, bloederig, wreed en overdadig opgesierd met gruweltonelen, juist zoals Shakespeare's tijdgenoten het wilden. Tot in het begin van de achttiende eeuw hield het repertoire, geliefd als het was bij het publiek uit de late Middeleeuwen tot diep in de tijd van de Restauratie.

De enige Nederlandse uitvoering die ik ervan zag, speelde zich af in een tot waterbassin omgetoverd decor. Een vondst. Het bloed dat rijkelijk vloeide kleurde het water rood; lijken dreven rond de voeten van de protagonisten. Echt overtuigen deed de voorstelling toentertijd niet, en het is de vraag of dat aan de uitvoering lag of aan het stuk. Titus Andronicus is scherp bekritiseerd en als een jeugdzonde weggewuifd. Wie deze vaak in stramme en plichtmatige poëzie gestelde tragedie leest, kan onder de bekoring raken van de extravagante slemppartijen van geweld die door de taal nauwelijks gedragen kunnen worden. Op papier overschreeuwt het stuk zich nèt niet, op het toneel echter wel.

Regisseur Jane Howell van de BBC heeft een stilistisch antwoord gevonden op alle gruwel. Meteen aan het begin vult rook het beeld, uit die rook komt een schedel te voorschijn en die schedel verglijdt in het gezicht van een adolescent van net vijftien door wiens ogen wij naar de tragedie kijken. Hij is de jonge Lucius, de kleinzoon van Titus Andronicus, een zwijgzaam personage dat zelf als een toeschouwer door de voorstelling dwaalt. De waan die hij ziet is niet alleen Shakespeare's waan, zo lijkt de regie ons te willen voorhouden, maar de waan van de wereld der volwassenen zoals die verschijnt aan een kind.

Deze Titus Andronicus wordt zeer nadrukkelijk gepresenteerd als een spel. De acteurs kijken met een samenzweerderige blik recht in de camera. Afgehakte hoofden en ledematen wekken bij de spelers geen afgrijzen op, eerder iets van ingehouden spotlust.

Die vorm is te prijzen. De familietragedie van wraak en begeerte om de troon te bestijgen is nauwelijks in volle ernst te aanvaarden. Shakespeare creëerde een melodrama in een grootse Hollywood-stijl ruim drie eeuwen voordat de filmstad werd uitgevonden. We kunnen ernaar kijken (hoewel we over veel uithoudingsvermogen moeten beschikken) omdat we weten dat deze toneeldichter later in zijn carrière treurspelen als Hamlet en King Lear schreef. In Titus Andronicus is alles al aanwezig, maar ongebreideld, als een uitbundig vertoon van kunnen.